સંગીતની પ્રાથમિક માહિતી || નારાયણ મોરેશ્વર ખરે

https://www.gandhiheritageportal.org/gu/ghp_booksection_detail/MjQ0OS02MjA5LTM=#page/1/mode/1up

When a musician met the Mahatma

https://www.thehindu.com/entertainment/music/when-a-musician-met-the-mahatma/article32744240.ece

'Saptak' : School of Music

Website - www.saptak.org

YouTube - www.youtube.com/saptakarchives

FaceBook - www.facebook.com/saptak.org

સપ્તકની આઠમી સ્વરરાત્રિ

સપ્તકમાં જુગલબંધી કરનારા કળાકારો વચ્ચે સંગીતના સામંજસ્ય સાથે સ્મિતનો સેતુ રચાય છે.

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
.........................................................................................................................................

આપણે એકબીજાને દર વર્ષે 'Happy New Year' બોલીને શુભેચ્છા પાઠવીએ છીએ. જોકે, અમદાવાદમાં સપ્તકના રસિયાઓ પહેલી જાન્યુઆરીથી તેર દિવસ સુધી પરસ્પરને 'Happy New Ear'ની શુભેચ્છા પાઠવીને કાનસમૃદ્ધ થતાં હોય છે! બૂમ-બરાડા અને ગોકીરા-દેકારાના ચાલુ વર્તમાનકાળમાં, સપ્તક સંગીત સમારોહના શિસ્તસજ્જ શ્રોતાજનોએ શ્રવણની સાધનાને કર્ણગત કરી છે. તેઓ બે સત્રો વચ્ચે નાનકડો વિરામ લઈને કેસર દૂધ કે કડક ચાની ચૂસકી લેતાં અને મઘઈ પાનની જોડીને મમળાવતાં, સૂર-તાલ કે લય-ગાનની હળવી ચર્ચા કરે છે. 

અમદાવાદની અનોખી ઓળખ એવા સપ્તક સંગીત સમારોહની, આઠમી રાત્રિના પ્રથમ ચરણમાં, અમાન અલી બંગશનું સરોદવાદન પ્રસ્તુત થયું. તેમણે રાગ લલિતાગૌરી, રાગ ચંદ્રનંદન અને માલકૌંસની બંદિશોની રજૂઆત કરી. વિજય ઘાટેએ ધ્યાનાકર્ષક તબલાં-સંગત કરી. દ્વિતીય ચરણમાં, પંડિત સ્વપન ચૌધરીનું એકલ તબલાં-વાદન પ્રસ્તુત થયું. તેમણે તીનતાલમાં જમાવટ કરી. દિલશાદ ખાને સારંગી-સંગત કરી.

તૃતીય ચરણમાં, પંડિત અજય ચક્રવર્તીનું શાસ્ત્રીય ગાયન પ્રસ્તુત થયું. ચાલીસમો સપ્તક સંગીત સમારોહ જેમને સમર્પિત થયો છે એવા પંડિત રવિશંકર સાથેનાં સંસ્મરણો, અજયજીએ હૃદયપૂર્વક તાજાં કર્યા. તેમણે રાગ કલાવતીથી સૂરની સજાવટ કરી. સંગીતસભામાં નમ્રતામૂર્તિ અજય ચક્રવર્તીએ કહ્યું કે, 'ઇસમેં હમારા કુછ નહીં હૈ. પર સબ ગુરુઓં કી કૃપા હૈ.' સમર સહાએ તબલાં-સંગત કરી. પારોમિતા મુખર્જીએ હાર્મોનિયમ-સંગત કરી.

સપ્તકમાં જુગલબંધી કરનારા કળાકારો વચ્ચે સંગીતના સામંજસ્ય સાથે સ્મિતનો સેતુ રચાય છે. એટલે રસિકજનો મોજમાં આવીને હાથ આકાશ તરફ લાંબો કરે છે. આ જ વખતે ઈશ્વર પણ ધરતી તરફ હાથ લંબાવતો હોય એવું બને! 

.........................................................................................................................................
ડૉ. અશ્વિનકુમાર 'પત્રકારત્વ અને સમૂહ પ્રત્યાયન'ના પ્રાધ્યાપક છે.

સૌજન્ય : 'દિવ્ય ભાસ્કર', 'સિટી ભાસ્કર', અમદાવાદ, ૧૦-૦૧-૨૦૨૦, પૃષ્ઠ : ૦૩

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ ... ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન / Ustad Bismillah Khan

https://www.youtube.com/watch?v=urvkPJC-E5s

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ ... પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા

https://www.youtube.com/watch?v=sg6dPTsLzqE

https://www.youtube.com/watch?v=PPAZaof5-Ts

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ ... ઉસ્તાદ અમજદ અલી ખાન / Ustad Amjad Ali Khan

https://www.youtube.com/watch?v=O1s71lVfatI

https://www.youtube.com/watch?v=iXz_dJYbNCo

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ ... નેહા કામથ

https://www.youtube.com/watch?v=oJqDlvqVcs4

પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર

https://www.youtube.com/watch?v=ORPFjXxZzZs

https://www.youtube.com/watch?v=nlP6ksqPSZs

https://www.thehindu.com/features/friday-review/music/khayal-as-fusion/article2741751.ece

http://www.kamat.com/database/biographies/vishnu_paluskar.htm

https://hindi.firstpost.com/special/vishnu-digambar-paluskar-birthday-special-a-singer-who-fought-for-singers-pride-136223.html

મહાત્મા અને સંગીત

https://www.mkgandhi.org/articles/mahatma-gandhi-unique-musician.html

https://www.nationalheraldindia.com/opinion/mahatma-gandhi-found-refuge-in-music

https://satyagrah.scroll.in/article/119198/vishnu-digambar-paluskar-hindustani-musician-profile

https://scroll.in/article/818454/listen-dv-palukar-and-bismillah-khan-interpret-mahatma-gandhis-favourite-bhajan

https://www.dnaindia.com/entertainment/column-gandhi-jayanti-remembering-bapuji-through-5-evocative-songs-2130616

http://southasia.ucla.edu/history-politics/gandhi/raghupati-raghav-rajaram/

https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-mahatma-and-music/article25122493.ece

https://www.telegraphindia.com/opinion/gandhi-s-songs/cid/1444691

https://www.dawn.com/news/1227941