અશ્વિનની અક્ષર આકાશિકા (અ અં આ ઇ ઈ ઉ ઊ ઋ એ ઐ ઓ ઔ ક ખ ગ ઘ ચ છ જ ઝ ટ ઠ ડ ઢ ણ ત થ દ ધ ન પ ફ બ ભ મ ય ર લ વ સ શ ષ હ ળ ક્ષ જ્ઞ) બ્લોગમાં દાખલ થતી વેળાએ પગરખાં ઉતારવાં આવશ્યક નથી!
Showing posts with label Magazines. Show all posts
Showing posts with label Magazines. Show all posts
Friday, May 1, 2020
Sunday, May 3, 2015
'ર' નરનો 'ર' // અશ્વિનકુમાર
![]() |
| http://saarthakprakashan.com/sarthak-jalso/ |
સૌજન્ય :
* 'ર' નરનો 'ર' // અશ્વિનકુમાર
'સાર્થક જલસો', ઉનાળુ અંક, પુસ્તક-૦૪, મે, ૨૦૧૫, પૃષ્ઠ : ૧૦૯-૧૧૧
'સાર્થક જલસો', ઉનાળુ અંક, પુસ્તક-૦૪, મે, ૨૦૧૫, પૃષ્ઠ : ૧૦૯-૧૧૧
Thursday, November 20, 2014
ખસખસ વિશે ખાસખાસ
ડૉ. અશ્વિનકુમાર
..........................................................................................................................
એ વખતે ‘એક શબ્દ સાથે એવો જ બીજો શબ્દ મફત’ જેવી કોઈ યોજના-યુક્તિ નહોતી. છતાં, છેક અગિયારમી સદીથી ‘ખસખસ’ શબ્દ તો વચ્ચે સહેજ પણ જગ્યા રાખ્યા વગર સાથે અને સળંગ જ બોલાય છે! આપણા અસલ વાસ્તુપૂજન-ભોજનમાં વાલનું શાક, પૂરી, દાળ, ભાત, અને ફૂલવડીની વ્યંજન-ટુકડીનો સુકાની તો લાડુ જ હોય છે. પરંતુ આ લાડુના અનિવાર્ય સૌંદર્ય-પ્રસાધન(મેઇક અપ) તરીકે ખસખસની સેવાની નોંધ આ જાલિમ જમાનાએ જેવી લેવી જોઈએ તેવી લીધી નથી. વધારામાં, અસંતોષી પ્રજા તરીકે આપણે કહેવત પણ આવી આપી : ‘દરિયામાં ખસખસ.’ જોકે, અહીં થોડીથોડી ખસખસની બદબોઈ કરતાં આખેઆખો દરિયો વધુ બેઆબરૂ થતો હોય એવું લાગે છે.
આપણા લહિયાઓએ રાઈ-અજમા કે જીરું-મરી વિશે ક્યારેક તો લખ્યું હશે પણ ખસખસ વિશે કાં અજ્ઞાન કાં ઉપેક્ષા સેવ્યાં હશે. સ્વાનુભવ અને સર્વાનુભવ કહે છે કે, ખસખસથી ભરેલી હથેળીઓમાં ઊછળી-ઊછળીને કે ખસખસથી છલકાતા પાત્રમાં આળોટી-આળોટીને લાડુ લાળ ટપકાવતું કેવું મોહક રૂપ ધારણ કરે છે! ‘પારકા ભાણે મોટો લાડુ’ એવી કહેવત કરીને આપણે લાડુને મોટો કરી દીધો, પણ નાની ખસખસની નાનકડી નોંધ પણ ન લીધી. આખા દેશની ખસખસની ચિંતા ન કરીએ તો કાંઈ નહીં. પરંતુ ગૂર્જરભૂમિની ખસખસને ઓછું ન આવે એ સારુ આજ મધરાતથી અમલી બને એ રીતે, આપણે ગુજરાતી ભાષામાં એક નવી કહેવત સાંતળવી રહી : ‘પારકા લાડુએ મોટી ખસખસ.’
આમ કે તેમ જોવા જઈએ તો, ‘ખસ’ શબ્દ કતાર કે ભીડમાં આગળ કે પાછળ નડતા માણસને સંભળાવવા માટે વપરાય છે. વળી, ‘ખસ’ શબ્દ એકલો જ વાપરીએ તો ચામડીના રોગ અંગે પહેલા કાચી શંકા જાય અને પછી પાકી ખંજવાળ આવે. પણ ‘ખસ’ શબ્દ બે વખત અને સળંગ બોલીએ એટલે લાડુસુંદરને વળગી પડેલી કણસુંદરી આપણી આંખ સમક્ષ આવે. જોકે, કળા-સૌંદર્યના મામલે નિર્મૂળ-નિષ્ફળ-નકારાત્મક માણસ તો વર્ણન પણ કંઈક આવું કરશે : ‘લાડુની બાહ્યગોળ સપાટી ઉપર ચોંટેલી ખસખસ, જાણે કે મેદસ્વી પુરુષના પેટ ઉપર થયેલી અળાઈઓ!’
ખસખસ દેખાવે કણીદાર અને સ્વભાવે ઉદાર પદાર્થ છે. આ બાબતની પહેલ વહેલી બાતમી હારિજના પા ડઝન પ્રયોગવીરોએ, હાલોલમાં અડધા અઠવાડિયા સુધી કરેલા સઘન સંશોધનના કારણે મળી છે. પૂર્ણ સમયના કંદોઈમાંથી ખંડ સમયના સંશોધક બનેલા આ મધુપ્રમેહ-ધારકોએ નમૂના તરીકે, હળવદમાં છેલ્લાં પોણાં પાંચ વર્ષમાં જન્મેલા, સવા સાત મણ લાડુઓ ઉપર પસંદગી ઉતારી હતી. કંદોધકો(કંદોઈઓ+સંશોધકો)ના સમગ્ર અભ્યાસનું અતિ અગત્યનું અને એક માત્ર તારણ એ હતું કે, ગમે તેવી દુર્ગમ પરિસ્થિતિમાં પણ ખસખસના બે કણો વચ્ચે એટલી જગ્યાનું નિર્માણ થતું હોય છે કે, ખસખસના એક નવા કણને બેસવા માટે પૂરતી જગ્યા મળી રહે છે. વળી, આ કિસ્સાની જોવા જેવી ખૂબી એ છે કે, ખસખસના નવા કણે પેલા બે કણોને સહેજ પણ “ખસ” કહેવું પડતું નથી!
ખસખસનો સ્વાદ ભલે ખાસ ન હોય પણ ખસખસને ટાળનારાં નર-નારી ભાગ્યે જ કોઈ હશે. કઢીના કિનારેથી મીઠો લીમડો, દાળના તળિયેથી કોકમનો કટકો, શાકના કોતરમાંથી ટમેટાંની છાલ કે ભાતની ભેખડમાંથી તજ-લવિંગનો ભારો કાઢનારા જથ્થાબંધ અને મોહનથાળની સપાટી ઉપરથી ચારોળી કાઢનારા મુઠ્ઠીભર માનવી મળી આવશે. પરંતુ, લાડુના દક્ષિણ કે ઉત્તર ગોળાર્ધમાંથી ખસખસ ખંખેરનારા વીરલાઓની તો આ પૃથ્વી ઉપર ‘કાતરધર્મી અવતરણપ્રક્રિયા’ (સિઝેરિયન ડીલિવરી) હજુ બાકી છે! ખસખસ પાસે નોંધપાત્ર કદ, આકાર, કે વજન નથી. તેનાં કોઈ ખાસ રંગ, સુગંધ, કે સ્વાદ નથી. પરંતુ ખસખસને નથી કોઈની ઇર્ષ્યા કે નથી કોઈ વિશે ફરિયાદ.
કોઈને ક્ષણભર કે કણભર પણ વ્યાધિ કે વીતક પહોંચાડવાં એ ખસખસને સ્વપ્ને પણ કબૂલ નથી. દાંતમાં ભોજન બાદ જીરું-અજમો-રાઈ કે મુખવાસ બાદ ધાણાદાળ-વરિયાળી-સોપારી ભરાય એવું બને. પરંતુ દાંતમાં ખસખસ ફસાઈ ગયાની ફરિયાદ આદિ માનવથી માંડીને અનાડી દાનવ સુધી કોઈએ શું કામ કરવી પડે? ભોજન દરમિયાન કે બાદ પણ કોઈને નડવું નહીં એ ખસખસ સિવાય જગતનો કયો ખાદ્ય પદાર્થ આપણને શીખવવાનો હતો? હા, ખસખસની લાગણી ત્યારે જ દુભાય છે જયારે એની સાથે રાજગરાની ભેળસેળ કરીને માણસો છેતરપિંડી કરે છે. છતાં વારે-તહેવારે રાજગરાને મહેણાં-ટોણાં મારીને તેને લઘુતાગ્રંથિનો અનુભવ કરાવવાનું, જગતના ઇતિહાસ કે ભૂગોળની એક પણ ખસખસના સ્વભાવમાં નથી.
આપણે કેટલા પામર-પોકળ માનવી છીએ કે, વાતે-વાતે અને વાટે-વાટે તલાટી-મામલતદારથી માંડીને મુખ્યમંત્રી-વડાપ્રધાનના નામની (કેવળ નામની!) ઓળખાણ કાઢતા હોઈએ છીએ. જયારે રસોડાની છાજલી ઉપર સામેની બરણીમાં ભરાયેલી રાઈ દાંતિયાં કરતી હોય તોપણ, કોઈ ખસખસ તેને લાડુના નામની ઓળખ કે બીક બતાવતી નથી. લાડુની સાથે આટઆટલા ઘનિષ્ઠ સંબંધ હોવા છતાં લાડુના નામે ચરી ખાવાનું ખસખસને મંજૂર નથી. આપણે લાડુ ચાવી જાણીએ છીએ, ખસખસ લાડુ પચાવી જાણે છે. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણી શકે તો ખાસ્સી ખસખસો લાડુને ગબડાવી જ શકે. પરંતુ, ખસખસ તો લાડુને લાડ લડાવી જાણે છે. ગુરુત્વાકર્ષણ બળના નિયમ પ્રત્યેની બ્રહ્માંડની શ્રદ્ધા જળવાઈ રહે એ કાજે, ખસખસ લાડુ તરફ ખેંચાવાનું પસંદ કરે છે. પોતાના અહંકારને ઓગાળવો એ ખસખસનો જીવનમંત્ર છે.
લાડુરાજા અને ખસખસરાણીની જુગલબંદી જુગજુગ સુધી જીવતી જ રહેવાની છે. કોઈ બહુ(ધૃત)રાષ્ટ્રીય કંપની કે ઉદ્યોગગૃહ ખસખસનાં ચોકલેટ-આઈસક્રીમ અને પિત્ઝા-બર્ગર બનાવે અથવા કોઈ વહુઉદ્યમિતા કે ગૃહઉદ્યોગ ખસખસનાં ખાખરા-સક્કરપારા અને ચકરી-પૂરી બનાવે તોપણ તેઓ લાડુ અને ખસખસની જોડી તોડી-ફોડી નહીં શકે. હાલ પૂરતું, આપણે ધન્યતાનો ત્વરિત અનુભવ કરવો હોય તો આ લેખમાં ચોંટાડેલાં અનુસ્વારોમાં અને બેસાડેલાં પૂર્ણવિરામોમાં ખસખસનાં દર્શન કરીએ. હવે પછી ક્યાંય લાડુનું જમણ કરવાના હોઈએ તો ખસખસનું ખાસ સ્મરણ કરીને તેનો પહેલાં ઋણસ્વીકાર અને પછી કણસ્વીકાર કરીએ.
..........................................................................................................................
સૌજન્ય :
'ઉત્સવ' ('દિવ્ય ભાસ્કર'નો દીપોત્સવી અંક), Volume VII, ઓક્ટોબર, 2014, પૃષ્ઠ : 112
..........................................................................................................................
એ વખતે ‘એક શબ્દ સાથે એવો જ બીજો શબ્દ મફત’ જેવી કોઈ યોજના-યુક્તિ નહોતી. છતાં, છેક અગિયારમી સદીથી ‘ખસખસ’ શબ્દ તો વચ્ચે સહેજ પણ જગ્યા રાખ્યા વગર સાથે અને સળંગ જ બોલાય છે! આપણા અસલ વાસ્તુપૂજન-ભોજનમાં વાલનું શાક, પૂરી, દાળ, ભાત, અને ફૂલવડીની વ્યંજન-ટુકડીનો સુકાની તો લાડુ જ હોય છે. પરંતુ આ લાડુના અનિવાર્ય સૌંદર્ય-પ્રસાધન(મેઇક અપ) તરીકે ખસખસની સેવાની નોંધ આ જાલિમ જમાનાએ જેવી લેવી જોઈએ તેવી લીધી નથી. વધારામાં, અસંતોષી પ્રજા તરીકે આપણે કહેવત પણ આવી આપી : ‘દરિયામાં ખસખસ.’ જોકે, અહીં થોડીથોડી ખસખસની બદબોઈ કરતાં આખેઆખો દરિયો વધુ બેઆબરૂ થતો હોય એવું લાગે છે.
આપણા લહિયાઓએ રાઈ-અજમા કે જીરું-મરી વિશે ક્યારેક તો લખ્યું હશે પણ ખસખસ વિશે કાં અજ્ઞાન કાં ઉપેક્ષા સેવ્યાં હશે. સ્વાનુભવ અને સર્વાનુભવ કહે છે કે, ખસખસથી ભરેલી હથેળીઓમાં ઊછળી-ઊછળીને કે ખસખસથી છલકાતા પાત્રમાં આળોટી-આળોટીને લાડુ લાળ ટપકાવતું કેવું મોહક રૂપ ધારણ કરે છે! ‘પારકા ભાણે મોટો લાડુ’ એવી કહેવત કરીને આપણે લાડુને મોટો કરી દીધો, પણ નાની ખસખસની નાનકડી નોંધ પણ ન લીધી. આખા દેશની ખસખસની ચિંતા ન કરીએ તો કાંઈ નહીં. પરંતુ ગૂર્જરભૂમિની ખસખસને ઓછું ન આવે એ સારુ આજ મધરાતથી અમલી બને એ રીતે, આપણે ગુજરાતી ભાષામાં એક નવી કહેવત સાંતળવી રહી : ‘પારકા લાડુએ મોટી ખસખસ.’
આમ કે તેમ જોવા જઈએ તો, ‘ખસ’ શબ્દ કતાર કે ભીડમાં આગળ કે પાછળ નડતા માણસને સંભળાવવા માટે વપરાય છે. વળી, ‘ખસ’ શબ્દ એકલો જ વાપરીએ તો ચામડીના રોગ અંગે પહેલા કાચી શંકા જાય અને પછી પાકી ખંજવાળ આવે. પણ ‘ખસ’ શબ્દ બે વખત અને સળંગ બોલીએ એટલે લાડુસુંદરને વળગી પડેલી કણસુંદરી આપણી આંખ સમક્ષ આવે. જોકે, કળા-સૌંદર્યના મામલે નિર્મૂળ-નિષ્ફળ-નકારાત્મક માણસ તો વર્ણન પણ કંઈક આવું કરશે : ‘લાડુની બાહ્યગોળ સપાટી ઉપર ચોંટેલી ખસખસ, જાણે કે મેદસ્વી પુરુષના પેટ ઉપર થયેલી અળાઈઓ!’
ખસખસ દેખાવે કણીદાર અને સ્વભાવે ઉદાર પદાર્થ છે. આ બાબતની પહેલ વહેલી બાતમી હારિજના પા ડઝન પ્રયોગવીરોએ, હાલોલમાં અડધા અઠવાડિયા સુધી કરેલા સઘન સંશોધનના કારણે મળી છે. પૂર્ણ સમયના કંદોઈમાંથી ખંડ સમયના સંશોધક બનેલા આ મધુપ્રમેહ-ધારકોએ નમૂના તરીકે, હળવદમાં છેલ્લાં પોણાં પાંચ વર્ષમાં જન્મેલા, સવા સાત મણ લાડુઓ ઉપર પસંદગી ઉતારી હતી. કંદોધકો(કંદોઈઓ+સંશોધકો)ના સમગ્ર અભ્યાસનું અતિ અગત્યનું અને એક માત્ર તારણ એ હતું કે, ગમે તેવી દુર્ગમ પરિસ્થિતિમાં પણ ખસખસના બે કણો વચ્ચે એટલી જગ્યાનું નિર્માણ થતું હોય છે કે, ખસખસના એક નવા કણને બેસવા માટે પૂરતી જગ્યા મળી રહે છે. વળી, આ કિસ્સાની જોવા જેવી ખૂબી એ છે કે, ખસખસના નવા કણે પેલા બે કણોને સહેજ પણ “ખસ” કહેવું પડતું નથી!
ખસખસનો સ્વાદ ભલે ખાસ ન હોય પણ ખસખસને ટાળનારાં નર-નારી ભાગ્યે જ કોઈ હશે. કઢીના કિનારેથી મીઠો લીમડો, દાળના તળિયેથી કોકમનો કટકો, શાકના કોતરમાંથી ટમેટાંની છાલ કે ભાતની ભેખડમાંથી તજ-લવિંગનો ભારો કાઢનારા જથ્થાબંધ અને મોહનથાળની સપાટી ઉપરથી ચારોળી કાઢનારા મુઠ્ઠીભર માનવી મળી આવશે. પરંતુ, લાડુના દક્ષિણ કે ઉત્તર ગોળાર્ધમાંથી ખસખસ ખંખેરનારા વીરલાઓની તો આ પૃથ્વી ઉપર ‘કાતરધર્મી અવતરણપ્રક્રિયા’ (સિઝેરિયન ડીલિવરી) હજુ બાકી છે! ખસખસ પાસે નોંધપાત્ર કદ, આકાર, કે વજન નથી. તેનાં કોઈ ખાસ રંગ, સુગંધ, કે સ્વાદ નથી. પરંતુ ખસખસને નથી કોઈની ઇર્ષ્યા કે નથી કોઈ વિશે ફરિયાદ.
કોઈને ક્ષણભર કે કણભર પણ વ્યાધિ કે વીતક પહોંચાડવાં એ ખસખસને સ્વપ્ને પણ કબૂલ નથી. દાંતમાં ભોજન બાદ જીરું-અજમો-રાઈ કે મુખવાસ બાદ ધાણાદાળ-વરિયાળી-સોપારી ભરાય એવું બને. પરંતુ દાંતમાં ખસખસ ફસાઈ ગયાની ફરિયાદ આદિ માનવથી માંડીને અનાડી દાનવ સુધી કોઈએ શું કામ કરવી પડે? ભોજન દરમિયાન કે બાદ પણ કોઈને નડવું નહીં એ ખસખસ સિવાય જગતનો કયો ખાદ્ય પદાર્થ આપણને શીખવવાનો હતો? હા, ખસખસની લાગણી ત્યારે જ દુભાય છે જયારે એની સાથે રાજગરાની ભેળસેળ કરીને માણસો છેતરપિંડી કરે છે. છતાં વારે-તહેવારે રાજગરાને મહેણાં-ટોણાં મારીને તેને લઘુતાગ્રંથિનો અનુભવ કરાવવાનું, જગતના ઇતિહાસ કે ભૂગોળની એક પણ ખસખસના સ્વભાવમાં નથી.
આપણે કેટલા પામર-પોકળ માનવી છીએ કે, વાતે-વાતે અને વાટે-વાટે તલાટી-મામલતદારથી માંડીને મુખ્યમંત્રી-વડાપ્રધાનના નામની (કેવળ નામની!) ઓળખાણ કાઢતા હોઈએ છીએ. જયારે રસોડાની છાજલી ઉપર સામેની બરણીમાં ભરાયેલી રાઈ દાંતિયાં કરતી હોય તોપણ, કોઈ ખસખસ તેને લાડુના નામની ઓળખ કે બીક બતાવતી નથી. લાડુની સાથે આટઆટલા ઘનિષ્ઠ સંબંધ હોવા છતાં લાડુના નામે ચરી ખાવાનું ખસખસને મંજૂર નથી. આપણે લાડુ ચાવી જાણીએ છીએ, ખસખસ લાડુ પચાવી જાણે છે. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણી શકે તો ખાસ્સી ખસખસો લાડુને ગબડાવી જ શકે. પરંતુ, ખસખસ તો લાડુને લાડ લડાવી જાણે છે. ગુરુત્વાકર્ષણ બળના નિયમ પ્રત્યેની બ્રહ્માંડની શ્રદ્ધા જળવાઈ રહે એ કાજે, ખસખસ લાડુ તરફ ખેંચાવાનું પસંદ કરે છે. પોતાના અહંકારને ઓગાળવો એ ખસખસનો જીવનમંત્ર છે.
લાડુરાજા અને ખસખસરાણીની જુગલબંદી જુગજુગ સુધી જીવતી જ રહેવાની છે. કોઈ બહુ(ધૃત)રાષ્ટ્રીય કંપની કે ઉદ્યોગગૃહ ખસખસનાં ચોકલેટ-આઈસક્રીમ અને પિત્ઝા-બર્ગર બનાવે અથવા કોઈ વહુઉદ્યમિતા કે ગૃહઉદ્યોગ ખસખસનાં ખાખરા-સક્કરપારા અને ચકરી-પૂરી બનાવે તોપણ તેઓ લાડુ અને ખસખસની જોડી તોડી-ફોડી નહીં શકે. હાલ પૂરતું, આપણે ધન્યતાનો ત્વરિત અનુભવ કરવો હોય તો આ લેખમાં ચોંટાડેલાં અનુસ્વારોમાં અને બેસાડેલાં પૂર્ણવિરામોમાં ખસખસનાં દર્શન કરીએ. હવે પછી ક્યાંય લાડુનું જમણ કરવાના હોઈએ તો ખસખસનું ખાસ સ્મરણ કરીને તેનો પહેલાં ઋણસ્વીકાર અને પછી કણસ્વીકાર કરીએ.
..........................................................................................................................
સૌજન્ય :
'ઉત્સવ' ('દિવ્ય ભાસ્કર'નો દીપોત્સવી અંક), Volume VII, ઓક્ટોબર, 2014, પૃષ્ઠ : 112
Wednesday, June 26, 2013
રાવણને શરદી !
[ વ્યંગ રંગ-તરંગ-સંગ ]
અશ્વિનકુમાર
.................................................................................................................................
હનુમાનજીએ પૂંછના (પ્ર)તાપે લંકાદહન કર્યું ત્યારે રાવણનાં મોઢાઓ ગુસ્સાથી જેટલાં લાલ થઈ ગયાં હતાં તેનાથી વધારે લાલ મોઢાઓ તો આ વખતની શરદીમાં થઈ ગયાં હતાં. તેનાં બધાં નાક ખતરનાક લાગતાં હતાં. જોકે તેના કુટુંબ-ચિકિત્સક( ફેમિલી ડૉક્ટરનું ગુજરાતી!) એ નક્કી નહોતા કરી શક્યા કે રાવણના કયા ક્રમના નાકને શરદી-જંતુઓએ ચેપ લગાડ્યો છે. રોજિંદી જિંદગીમાં તો લંકાનો લાલો દસ-દસ માથાંના ભારથી ટેવાઈ ગયો હતો, પણ શરદીના કારણે માથાં ભારે થવાથી જે દુખાવાઓ થયા તે અસહ્ય હતા.
અશ્વિનકુમાર
.................................................................................................................................
હનુમાનજીએ પૂંછના (પ્ર)તાપે લંકાદહન કર્યું ત્યારે રાવણનાં મોઢાઓ ગુસ્સાથી જેટલાં લાલ થઈ ગયાં હતાં તેનાથી વધારે લાલ મોઢાઓ તો આ વખતની શરદીમાં થઈ ગયાં હતાં. તેનાં બધાં નાક ખતરનાક લાગતાં હતાં. જોકે તેના કુટુંબ-ચિકિત્સક( ફેમિલી ડૉક્ટરનું ગુજરાતી!) એ નક્કી નહોતા કરી શક્યા કે રાવણના કયા ક્રમના નાકને શરદી-જંતુઓએ ચેપ લગાડ્યો છે. રોજિંદી જિંદગીમાં તો લંકાનો લાલો દસ-દસ માથાંના ભારથી ટેવાઈ ગયો હતો, પણ શરદીના કારણે માથાં ભારે થવાથી જે દુખાવાઓ થયા તે અસહ્ય હતા.
રાવણનાં દશે ભોડાંને બામો ઘસી-ઘસીને મંદોદરીની વીસે આંગળીઓ ઘસાઈ ગઈ. લંકાપતિની પત્ની પતિવ્રતા (અને આમ જુઓ તો પતિતવ્રતા!) સ્ત્રી હતી. આથી, રાવણ-કપાળ-મર્દન વેળાએ મંદોદરીએ પોતાની નાજુક આંગળીમાં થયેલા કેશરેખીય-અસ્થિભંગ (હેર-લાઇન ફ્રેક્ચર)ની ફરિયાદ કર્ણસરવા નામની પોતાની કામવાળી બાઈ સિવાય કોઈને પણ નહોતી કરી! આ જ કારણે આ વાત ઘણી વ્યક્તિ અને મોટા વિસ્તાર સુધી વિસ્તરી ગઈ એમાં આજના શહેરી મધ્યમવર્ગને તો નવાઈ ન જ લાગવી જોઈએ.
પગના ઘૂંટણ બદલવાની શસ્ત્રક્રિયા (ની રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી) કરાવવાના કારણે ફરજિયાત આરામની દાક્તરી સૂચના છતાં, મંદોદરીના પિતાશ્રી મય દાનવ તેમની પત્ની(તેનું નામ ખબર ન હોય તો લાડમાં મયલી કહેશો તો ચાલશે!) સાથે જમાઈરાજની ખબર પૂછવા દોડી આવ્યાં. હાથરૂમાલનો જથ્થો અને પનો ઓછો પડતો હોવાથી, મંદોદરીની જૂની સાડીઓથી રાવણો વીસ-વીસ હાથોથી નાકો લૂછી રહ્યો હતો. લંકેશ વચ્ચેવચ્ચે ખાંસી પણ ખાઈ રહ્યો હતો. કારણ કે, શરદીએ પોતાની પ્રિય સખી એવી ઉધરસને પણ ભાવભીનું અને સાવભીનું આમંત્રણ આપી દીધું હતું. પોતાના જમાઈની આવી હાલત જોઈને મંદોદરીની મમ્મીથી ન જ રહેવાયું. કોઈએ પૂછ્યું નહોતું છતાં મયલીએ એક ઉપચાર સૂચવ્યો : અરડૂસીના ઉકાળાનો. અરડૂસીનું નામ સાંભળતાંની સાથે જ રાવણનાં દસેદસ મોઢાં જાણે લંકા લૂંટાઈ ગઈ હોય તેમ વિલાઈ ગયાં.
લંકામાં સીતાની ચોકી કરવાની જવાબદારી ત્રિજટાના માથે હતી. જયારે ત્રિજટા રજા ઉપર હોય ત્યારે તે પોતાની વધારે પડતી પાકી બહેનપણી એવી છળમંછા નામની રાક્ષસણીને સીતાચોકીનો હવાલો સોંપતી હતી. છળમંછાએ આપેલી બાતમી મુજબ આખી લંકામાં અરડૂસીનાં શ્રેષ્ઠ રોપાં અશોકવાટિકામાં લગાવેલાં હતાં. ત્યાંથી અરડૂસીનાં પાંદડાં લાવીને ઉકાળો કરીને ટંકે દસ-દસ પ્યાલા પીવા છતાં તેની સહેજ પણ અસર ન થઈ. કારણ કે સીતામાતાનાં રુદનથી સ્તબ્ધ થયેલી અરડૂસીએ રાવણની શરદીને મટાડવામાં પાપ જોયું હતું. આથી તેણે પોતાના ઔષધીય ગુણોને તાત્કાલિક અસરથી પાછા ખેંચી લીધા હતા.
રાવણની શરદીઓ અને તેનાં કારણો ખાનગી ચર્ચાઓ અને જાહેર સમાચારોનો વિષય બનવા લાગી. આથી લંકાની ગુપ્તચર શાખા અને નિશાચર પ્રશાખા દોડતી-હાંફતી થઈ ગઈ. એક રાજવૈદ્યે નામ ન આપવાની શરતે 'શ્રીલંકા સમાચાર'ના (પા)ખંડ સમયના સંવાદદાતા કુમાર વૃત્તદૂતને જણાવ્યું કે, "પવન સાથે ઊડતી પુષ્પોની પરાગરજ રાવણનાં અંકે પૂરા વીસ નાસિકા-દ્વારમાં પ્રવેશે છે. જે મહાબલિ માટે મહાબલા સાબિત થયેલી શરદીનું મુખ્ય કારણ છે. આથી રાવણનાં દશ મસ્તકમાં એક મસ્તક જેટલી પણ સરેરાશ વિવેકબુદ્ધિ શેષ હોય તો તેમણે અશોકવાટિકાનું નિત્ય ભ્રમણ કરવાની વાસનામાંથી ત્વરિત મુક્ત થવાની જરૂર છે!"
શરદીના મામલે રાવણિયો મરણિયો બન્યો, પરંતુ અનેક ઉપચાર કરવા છતાં રાવણની શરદી મટી જ નહીં. લંકાની લોકવાયકા એવી છે કે દશમુખની ધાક કરતા છીંક વધારે ભયાનક હતી. એક વખત તેણે દસેદસ નાકોનાં વીસેવીસ નાસિકાદ્વારો દ્વારા એક સંયુક્ત છીંક ખાધી હતી. જીવંત પ્રસારણની વ્યવસ્થા નહોતી તોપણ રાવણના અટ્ટહાસ્યની જેમ આ અટ્ટછીંક્ય અંકે પૂરા ત્રણ લોકમાં સંભળાયું હતું. આવા અચાનક ત્રિભુવનકંપથી વાનર-માનવ જ નહીં, દેવ-દાનવ પણ ગભરાઈ ગયા હતા.
બરાબર આ જ સમયે, લંકાથી જોજનો દૂર આવેલા ધોળકામાં, દુર્વાસાના સૌથી મોટા મામાનો સૌથી નાનો દીકરો ગર્વાસા તપ કરતો હતો. રાજાએ દાનમાં આપેલી ગોચરની જમીનમાં આશ્રમ બાંધીને, ગર્વાસા અઘોર તપસ્યા કરતો હતો. રાવણની ...પ્ર...ચં...ડ... છીંકથી ગર્વાસાનો તપ-ભંગ થયો. તે અતિ ક્રોધથી પહેલા લાલ અને પછી કાળો પડવા લાગ્યો. ગર્વાસાએ ૧૯૦/૧૪૦ના ઊંચા રક્તચાપ (હાઈ બ્લડ-પ્રેશર) આંક સાથે પણ રાવણને શાપથી ફટકાર્યો : "હે શ્રેષ્ઠ દુષ્ટ ! તારી છીંકથી વર્ષોનું તપ ફોક થવાથી હું રાંક થયો છું. આજ મધરાતથી જ અમલી બને એ રીતે હું તને સહેજ પણ પાછો ન ખેંચી શકાય તેવો શાપ આપું છું કે, તને ક્યારેય શરદી મટશે નહીં. તારી શરદીનાં જંતુ કળિયુગમાં પણ લોકોને ચેપ લગાડતાં રહેશે. આ તમામને જે વ્યથા પહોંચશે તેનું પાપ તારા ખાતામાં ભવોભવ જમા થતું જ રહેશે."
રાવણિયો વગર વીમાએ નાભિમાં કસ્તૂરીને લઈને ફરતો હોવા છતાં નાકમાં કાયમ માટે શરદુડી ઘૂસી જતાં, બાપડો-બિચારો લાગતો હતો. દશાનનને શરદી ઉપરાંત હવે શાપ પણ લાગ્યો હતો. વળી, તેણે ખાધેલી ખતર'નાક' છીંકો થકી શરદીનાં જંતુઓ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ફેલાઈ ગયાં હતાં. આથી આજે પણ દુનિયામાં દર એક વ્યક્તિએ બે વ્યક્તિઓ શરદીથી પીડાય છે. કારણ કે, એકની શરદીનો ચેપ તરત જ બીજાને પણ શરદીનો દરદી બનાવે છે !
( તાજા કલમ અને ખાજા મલમ : આ લેખના વાચન બાદ મૃત્યુલોકના કોઈ દૈત્ય-દાનવ કે યક્ષ-રાક્ષસની અધાર્મિક લાગણી દુભાઈ હોય તો લેખકાત્મા એ રાવણ-મંદોદરીનાં કુળદીપક કે કુળદીપિકાની માફી માગતાં ગૌરવ અનુભવે છે!)
.................................................................................................................................
સૌજન્ય :
'ઉત્સવ' ('દિવ્ય ભાસ્કર'નો દીપોત્સવી અંક)
ઓક્ટોબર, ૨૦૧૧, પૃષ્ઠ : ૧૨૪-૧૨૫
સૌજન્ય :
'ઉત્સવ' ('દિવ્ય ભાસ્કર'નો દીપોત્સવી અંક)
ઓક્ટોબર, ૨૦૧૧, પૃષ્ઠ : ૧૨૪-૧૨૫
Subscribe to:
Posts (Atom)
