અશ્વિનિયત/अश्विनियत/Ashwiniyat

મધ્યકાલીન કવિતાનું, લગભગ ૧૦૦૦ પાનાંમાં વિસ્તરેલું આ બૃહદ સંપાદન, ૧૨મીથી ૧૯મી સદી સુધીનાં લગભગ ૭૦૦ વર્ષના વિસ્તીર્ણ સાહિત્યના એક આચમન જેવું છે, પરંતુ એ સમગ્ર ગુજરાતી મધ્યકાળની કવિતાનું એક સઘન ને રસપ્રદ ચિત્ર સૌ સામે ધરે છે, એથી એ એક તરત હાથવગો પ્રતિનિધિ સંગ્રહ છે.

આ સંપાદનમાં, કવિઓની ઉત્તમ લઘુ પદકવિતાની, તેમજ આખ્યાન/રાસ/ચોપાઈ/પદ્યવાર્તા જેવાં દીર્ઘ કાવ્યોમાંથી મહત્ત્વના લાગેલા અંશોની પસંદગી કરેલી છે. જરૂર લાગી ત્યાં લાંબી કૃતિઓની પરિચયદર્શક નોંધો પણ કરી છે. જાણીતા ઉત્કૃષ્ટ કવિઓની કવિતા સાથે અહીં ઓછા પરિચિત કવિઓની પણ માર્મિક કવિતા છે.

મુખ્ય અનુક્રમ કવિઓના સમય-અનુસાર કર્યો છે, પણ એ પૂર્વે કવિનામોનો એક અકારાદિ અનુક્રમ પણ મૂક્યો છે. એથી ઇચ્છિત કવિ સુધી પણ સરળતાથી પહોંચી શકાશે.

કાવ્યકૃતિઓ(Text)ના આરંભે દરેક કવિનો ટૂંકો પરિચય, પસંદ કરેલી કૃતિઓનાં નામ-સંખ્યા (જેમકે ૩૦ પદો; ઓખાહરણ;) વગેરેની ભૂમિકાનોંધ કરીને એ પછી કાવ્યકૃતિઓ મૂકી છે. લોક-કવિતાનાં રચના-સંકલન પણ મધ્યકાળના સમયગાળામાં આવી જાય એથી છેલ્લે પસંદગીનાં લોકગીતો પણ મૂક્યાં છે.

મુખ્ય કવિઓનાં, સુલભ છે એ ચિત્રો મૂક્યાં છે, તથા મધ્યકાળની વિશેષ ઓળખ તરીકે હસ્તપ્રતોના થોડાક નમૂના પણ મૂક્યા છે.

— રમણ સોની

Friday, April 23, 2021

A Force More Powerful

https://www.youtube.com/watch?v=O4dDVeAU3u4&t=8s&ab_channel=ICNC-InternationalCenteronNonviolentConflict

Thursday, April 22, 2021

ગાંધીજીનું 'નવજીવન' વિચારપત્ર

https://opinionmagazine.co.uk/details/4791/gandhijinun-navjeevan-gujarati-patrakaaratvanun-seemaachinha

https://opinionmagazine.co.uk/details/4953/navjeevan-shataabdee-varsh

Wednesday, April 21, 2021

દેશપારનું-દરિયાપારનું ગુજરાતી પત્રકારત્વ / Diaspora Gujarati Journalism

https://opinionmagazine.co.uk/details/43/%E0%AA%93%E0%AA%AA%E0%AA%BF%E0%AA%A8%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%A8%E0%AA%A8%E0%AA%BE-%E0%AA%A1%E0%AA%BF%E0%AA%9C%E0%AA%BF%E0%AA%9F%E0%AA%B2-%E0%AA%85%E0%AA%B5%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AA%A8%E0%AB%80-%E0%AA%B0%E0%AA%9C%E0%AB%82%E0%AA%86%E0%AA%A4

https://opinionmagazine.co.uk/details/7059/rajat-raane-opinion-ange

https://opinionmagazine.co.uk/details/7083/ukhadelaa-aambaa-aabhe-poogyaan--

https://opinionmagazine.co.uk/subcategory/7/history/4

https://opinionmagazine.co.uk/details/1203/%E0%AA%A1%E0%AA%BE%E0%AA%AF%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%AA%E0%AB%8B%E0%AA%B0%E0%AA%BE--%E0%AA%85%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AB%80--%E0%AA%97%E0%AA%BF%E0%AA%B0%E0%AA%AE%E0%AB%80%E0%AA%9F%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE-%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%87-%E0%AA%97%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A7%E0%AB%80-----

https://opinionmagazine.co.uk/details/5359/gujarati-diaporic-janjeevananaa-peeddh-patrakaar-ramniklal-solanki

https://opinionmagazine.co.uk/details/189/%E0%AA%AC%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%9F%E0%AA%A8%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%82-%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80-%E0%AA%A1%E0%AA%BE%E0%AA%AF%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%AA%E0%AB%8B%E0%AA%B0%E0%AA%BE-%E0%AA%90%E0%AA%A4%E0%AA%BF%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%BF%E0%AA%95-%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%87-%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%A4-%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AB%8B-

Tuesday, April 20, 2021

History of Press in India before Independence

https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/do-you-know-the-history-of-newspaper-in-india-1496304408-1

https://medium.com/@doonlive.com/history-of-journalism-in-india-daa396bdad20

https://www.academia.edu/3685737/History_of_Press_in_India

https://slideplayer.com/slide/4512982/

https://india.mom-rsf.org/en/context/history/

Monday, April 19, 2021

#GujaratCovidSupport

Useful Website for information during Medical Emergency

https://www.gujaratcovidsupport.org/

Sunday, April 18, 2021

ઇંદુકુમાર જાની : કર્મશીલ અને કલમશીલ

ઇંદુકુમાર જાની

Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ. અશ્વિનકુમાર

ઇંદુકુમાર જાની : તંત્રી : 'નયા માર્ગ' પાક્ષિક

Saturday, April 17, 2021

કરસનદાસ મૂળજી

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%95%e0%aa%b0%e0%aa%b8%e0%aa%a8%e0%aa%a6%e0%aa%be%e0%aa%b8-%e0%aa%ae%e0%ab%82%e0%aa%b3%e0%aa%9c%e0%ab%80/

Blogs : Facts & Figures

https://hostingtribunal.com/blog/how-many-blogs/#gref

https://www.worldometers.info/blogs/

Friday, April 16, 2021

મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી // ચી. ના. પટેલ

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%97%e0%aa%be%e0%aa%82%e0%aa%a7%e0%ab%80-%e0%aa%ae%e0%ab%8b%e0%aa%b9%e0%aa%a8%e0%aa%a6%e0%aa%be%e0%aa%b8-%e0%aa%95%e0%aa%b0%e0%aa%ae%e0%aa%9a%e0%aa%82%e0%aa%a6/

Wednesday, April 14, 2021

आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना // रेहान फ़ज़ल

https://www.bbc.com/hindi/india-56732192

Fair reporting demands appropriate words // A.S. Panneerselvan

https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/fair-reporting-demands-appropriate-words/article28235606.ece

The Journalistic Legacy of B.R. Ambedkar, the Editor // Prabodhan Pol

https://thewire.in/caste/the-journalistic-legacy-of-b-r-ambedkar-the-editor

ગુજરાતી દલિત પત્રકારત્વ વિષયક જાણકારી

https://vdocuments.net/reader/full/chapter-ii-gujarati-dalit-poetry-a-survey14139121106pdf2016feb162-shri

https://www.academia.edu/32921066/DALIT_AUTHOR_HARISH_MANGALAM

ડૉ. બી. આર. આંબેડકર

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%86%e0%aa%82%e0%aa%ac%e0%ab%87%e0%aa%a1%e0%aa%95%e0%aa%b0-%e0%aa%ac%e0%ab%80-%e0%aa%86%e0%aa%b0-%e0%aa%a1%e0%ab%89/

જેઠાલાલ જાદવનું દલિત સામયિક 'આર્તનાદ'

'સમાજમિત્ર' સામયિકનો દલિત પત્રકારત્વ વિશેષાંક // ૧૪-૦૪-૨૦૦૪

અંક-સૌજન્ય : બાલકૃષ્ણ આનંદ

શકીરા, શકરી, અને સમૂહ માધ્યમો

ડૉ. અશ્વિનકુમાર

....................................................................................................................

સહેજ પણ પરસેવો ન પડે એવો અંગૂઠાદાબ વ્યાયામ કરી રહ્યો હતો. હાથમાં રિમોટ-કંટ્રોલ પકડીને ખુરશીમાં આરામથી બેઠા બેઠા સેટેલાઇટ ચેનલને કુદાવી રહ્યો હતો. ત્યાં કોઈ એક ચેનલ ઉપર ગોરી ગાયિકા શકીરાને ગાતાં-નાચતાં, ઊછળતાં-કૂદતાં જોઈ. થોડી વારમાં ફળિયાની બહાર પાકા રસ્તા ઉપર ઝાડુ ઘસવાનો કર્કશ અવાજ કાને અથડાયો. મારો નજરભંગ થયો. એક સફાઈ-નારી જાહેરમાં પરસેવા-સ્નાન કરતી કરતી કચરો વાળી રહી હતી. રસ્તાની ધૂળ ઘરમાં ભરાઈ જશે એ મધ્યમ વર્ગીય બીકે મેં બારી-બારણાં ધડાધડ બંધ કરી દીધાં. હું તો ઘરમાં સલામત રીતે જાતે જ પુરાઈ ગયો.

હું ટેલિવિઝનના પડદા ઉપર શકીરાને પુનઃ જોવા-સાંભળવા લાગ્યો. પણ કોણ જાણે કેમ મારા ચિત્ત ઉપર તો પેલી ઝાડુધારી શ્રમિકાનું જ ચિત્ર દૃશ્યમાન થતું લાગ્યું. આપણે ત્યાં સફાઈ-કામદારો સહિતના કોઈ પણ મજૂરોને એમનું નામ પૂછવાની સભ્યતા કે સમજણ નથી. આથી, મેં મારી જાતને જ એક પ્રશ્ન પૂછી કાઢયો : એનું નામ શું હશે? થોડી વિચાર-રકઝકને અંતે ‘કોઈની કામચલાઉ ફોઈ’ બનતાં મેં એનું નામ પાડી દીધું : ‘શકરી’! આમ પણ, શકીરા(Shakira) અને શકરી(Shakari)ની જોડણીમાં ઘણી સામ્યતા છે. જોકે હવે મારું ધ્યાન શકીરામાંથી શકરી તરફ વધારે ખેંચાવા લાગ્યું. શબ્દોનાં માપિયાં લઈને હું શકીરા અને શકરીની તુલના કરવા લાગ્યો.

શકીરા સિંગર છે. શકરી સ્વીપર છે. શકીરાના હાથમાં માઇક છે. શકરીના હાથમાં ઝાડુ છે. શકીરા વિદેશી છે. શકરી દેશી છે. શકીરા ગોરી છે. શકરી રોગી છે. શકીરાને પૂરતાં કપડાં પહેરવાં નથી. શકરીને પહેરવાં પૂરતાં કપડાં નથી. શકીરા જિન્સના પેન્ટને કમર નીચે ખેસવીને કૂદકા મારે છે. શકરી ફાટેલા સાડલાની કિનારને કમર ઉપર ખોસવીને કચરો વાળે છે. શકીરાને પેટમાં ખાડો પાડવો હોય છે. શકરીને પેટનો ખાડો પૂરવો હોય છે. શકીરા માટે સલાડ ડિશ પૂરતી હોય છે. શકરી માટે વાળુનો થાળ પૂરતો હોતો નથી. શકીરા પૂરતું ખાતી નથી એટલે પાતળી છે. શકરીને પૂરતું ખાવા નથી મળતું એટલે પાતળી છે.

શકીરા ગ્લેમરસ છે. શકરી નિરસ છે. શકીરાને જોઈને લોકોને લાળ ટપકે છે. શકરીને જોઈને લોકોને ઊબકા થાય છે. શકીરાને અડી લઈએ એટલે ગંગા નાહ્યા એવી અનુભૂતિ થાય છે. શકરીને અડી જઈએ એટલે ગંગાજળથી નાહવું પડે એવી અનુભીતિ થાય છે. શકીરા તો લોકોને કામદેવતા લાગે છે. શકરી માટે તો કામ એ જ દેવતા છે. શકીરાના અંગપ્રદર્શનને લોકો ફાટી આંખે જોઈ રહે છે. શકરીના અંત્યજદર્શનથી લોકો મોઢું ફેરવી લે છે. શકીરા જે કંઈ કરે છે એ એની મરજીથી કરે છે. શકરી જે કંઈ કરે છે એ એની મજબૂરીથી કરે છે.

શકીરા નૃત્ય કરી જાણે છે. શકરી કૃત્ય કરી જાણે છે. શકીરા કેડ ઝુલાવે છે. શકરી કેડ ઝુકાવે છે. શકીરા ગમે તેમ ચાલી-વળી શકે છે. શકરી આખી ચાલી વાળી શકે છે. શકીરા બ્રેક ડાન્સ કરે છે. શકરીનું આખું શરીર ભાંગી ગયું છે. શકીરા ઊછળી શકે છે. શકરી ઊકળી મરે છે. શકીરા કૂદકા મારે છે. શકરી વલખાં મારે છે. શકીરા ચેનચાળા કરે છે. શકરીને ચેન નથી. શકીરાના ઠુમકા સૌને દેખાય છે. શકરીનાં ડૂસકાં કોઈને સંભળાતાં નથી. શકીરા સન બાથ લે છે. શકરી સૂર્યને બાથ ભરે છે.

શકીરા લોકપ્રિય છે. શકરી લોપપ્રિય છે. શકીરાનું તો નામ જ એવું છે કે તેને કોઈ કામ પૂછતું નથી. શકરીનું તો કામ જ એવું છે કે તેને કોઈ નામ પૂછતું નથી. શકીરાના એક જ ગાયન ઉપર કરોડો તાળીઓ પડતી રહે છે. શકરીના આખા જીવન ઉપર કોઈની નજર પણ પડતી નથી. શકીરા સાથે લોકો હાથ મિલાવે છે. શકરી લોકો માટે હાથ ચલાવે છે. શકીરાના હસ્તાક્ષર લેવા પડાપડી થાય છે. શકરી પોતાની હાજરી પુરાવવા મુકાદમને વિનંતિ કરે છે. શકીરા ‘હિપ્સ ડૉન્ટ લાઈ’ના ગીતથી ખ્યાતનામ બની છે. શકરી ‘એ...વાળુ આલજો...બા’ના સાદથી બદનામ બની છે. શકીરા આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તી છે. શકરી છેવાડાના છેવાડાની જણી છે. શકીરા પેજ થ્રી છે. શકરી પેજ ફ્રી છે. શકીરા ઓગણત્રીસ ઇંચના લંબચોરસ ટેલિવિઝન સ્ક્રીન ઉપર ધમાલ-મસ્તી કરતી નાચતી-ગાતી રહે છે. શકરી એકસો બત્રીસ ફૂટના રિંગરોડ ઉપર મૂંગી મૂંગી કામ કરતી રહે છે. શકીરા આજે ઇન્ટરનેટના કારણે આપણાથી નજીક છે. શકરી આજે પણ આભડછેટના કારણે આપણાથી દૂર છે. શકીરા સેંકડો વેબસાઇટ્‌સમાં છે. શકરી હજુ છેવટવાસમાં છે.

શકીરા માથામાં મેલું ઠાલવે છે. શકરી માથે મેલું ઉપાડે છે. શકીરા આંખોમાં ધૂળ નાખી શકે છે. શકરી તો આંખોને ધૂળમાં જ રાખ્યા કરે છે. શકીરા તો ચેષ્ટા સાથે કામ પાર પાડે છે. શકરી તો વિષ્ટા સાથે કામ પાર પાડે છે. શકીરા એકાદ ગીત ગાતાં ગાતાં કાદવ-કીચડમાં આળોટે તોય આપણને કંઈક કંઈક થાય. શકરી આખું આયખું છલકાતાં છલકાતાં મેલાંને માથે ઉપાડે તોય આપણને કશું ન થાય. શકીરા જીવતાં કૂતરાંને પંપાળી શકે છે. શકરી મરેલાં કૂતરાંને તાણી જાણે છે. શકીરા તો ક્યારેક સ્ટેજ શૉ આયોજિત કરે છે. શકરી તો રોજેરોજ વેસ્ટેજ શૉ દૂર કરે છે. શકીરાના ભાગે ઝાઝું મળતર હોય છે. શકરીના ભાગ્યમાં કેવળ મળ તરતું હોય છે. શકીરાના વ્યવસાયમાં જરીકે શરમ નથી. શકરીનો વ્યવસાય નર્યો શરમનો છે. શકીરાને કામની તાણ નથી. શકરીને તાણનું કામ છે. શકીરા મોડી રાત સુધી ગાતી રહે છે. શકરી વહેલી સવારથી કામે લાગે છે. શકીરા મોઘીંદાટ મોટરકાર ચલાવે છે. શકરી જર્જરિત ઠેલણગાડી હડસેલે છે.

શકીરા કોલંબિયન છે એનું ગૌરવ એનો આખો દેશ લે છે. શકરી ઇંડિયન છે એનું ગૌરવ એ પોતે લઈ શકતી નથી. શકીરા ભારતમાં ક્યારે આવવાની છે એની આપણાં સમૂહ માધ્યમોમાં ભારે ચર્ચા થઈ હતી. શકરી ભારતમાં જ રહે છે, છતાં એની આપણાં સમૂહ માધ્યમોમાં ભાગ્યે જ ચર્ચા થાય છે. શકીરા સનસનાટી ફેલાવી શકે છે. શકરી સૂગસૂગાટી અટકાવી શકે છે. અખબારોમાં શકીરાની તસવીરો-મુલાકાતો છપાતી-પ્રગટતી રહે છે, પણ શકરી સંદર્ભે લખાતું-ચર્ચાતું નથી. રેડિયોમાં શકીરાનાં ગીત-સંગીત ગૂજતાં-ગાજતાં રહે છે, પણ શકરીની આપવીતી સંભળાતી નથી. ટેલિવિઝનમાં શકીરાનાં નાચ-ગાન જોવાં-સાંભળવાં મળે છે, પણ શકરીનો ઉલ્લેખ થતો નથી. ઇન્ટરનેટમાં શકીરા વિષયક સંખ્યાબંધ વેબપેજ છે, પણ શકરી વિશે ડાઉનલોડ કરવા જેવું ખાસ કશું નથી.

આપણે એ ન ભૂલીએ કે શકીરા પાસે કંઠસૂઝ છે તો શકરી પાસે કોઠાસૂઝ છે. શકીરા સૌંદર્યવાન છે તો શકરી સફાઈદાર છે. શકીરા હાથમાં માઇક નહીં પકડે તો આપણને બહુ ફેર નહીં પડે, પણ શકરી હાથમાં ઝાડુ નહીં પકડે તો આપણે ક્યાંય હેરફેર નહીં કરી શકીએ. શકરી સાચા અર્થમાં શ્રમમાતા અને સફાઈદેવી છે. આપણા સમાજને શકીરા કરતાં શકરીની વધારે જરૂર છે. શકરી સમાજ માટે જે ભોગ આપે છે એના માટે અંગ્રેજી ભાષામાં 'સેકરીફાઇસ'ની નજીકના શબ્દ તરીકે 'શકરીફાઇસ' શબ્દ ઉમેરવો જોઈએ! કમનસીબે આપણાં સમૂહ માધ્યમો શકીરાની સરખામણીમાં શકરીને બહુ જ ઓછી જગ્યા(Space) અને બહુ જ ઓછો સમય(Time) ફાળવે છે. આપણે સૌએ સમાજમાં શકરીનું મૂલ્ય આંકવાની-સ્વીકારવાની જરૂર છે. શકરી સમાજ-મૂલ્ય ધરાવતી હશે તો કોઈ દિવસ સમાચાર-મૂલ્ય પણ ધરાવતી થશે!

....................................................................................................................

સૌજન્ય :

'દલિત અધિકાર' પાક્ષિક, ૦૧ -૦૮-૨૦૦૯, પૃષ્ઠ : ૦૭

પુનર્મુદ્રણ :

'નિરીક્ષક' પાક્ષિક, ડિજિટલ આવૃત્તિ, ૨૦૦૯

પુનર્મુદ્રણ :

પુસ્તક : 'વૈશ્વિકીકરણનાં વહેણ અને વમળ : મારી નજરે'

સંપાદક : ઉત્તમ પરમાર

પ્રકાશક : કીમ એજ્યુકેશન સોસાયટી, કીમ - ૩૯૪ ૧૧૦, જિલ્લો : સૂરત

પ્રથમ આવૃત્તિ, જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧

પૃષ્ઠ : ૫૫-૫૭

પુનર્મુદ્રણ :

'કૃત સંકલ્પ' સામયિક, ૨૫-૦૭-૨૦૧૧, પૃષ્ઠ : ૧૩-૧૪

પુનર્મુદ્રણ :

'લોકસંવાદ', નવેમ્બર, ૨૦૧૨, પૃષ્ઠ : ૨૬-૨૭

પુનર્મુદ્રણ :

'અભિવ્યક્તિ સંવેદનાની' (ISSN 0975-8046), નવેંબર-ડિસેંબર, ૨૦૧૩; અંક : ૧૪, પૃષ્ઠ : ૦૩-૦૫

લેખ : શકીરા, શકરી અને સમૂહ માધ્યમો

પુસ્તક : '@સ્વચ્છતા.com' (ISBN-9789383983421)

સંપાદક : રમેશ ઠક્કર, હરદ્વાર ગોસ્વામી

પ્રકાશક : બૂકશેલ્ફ, નવરંગપુરા, અમદાવાદ - ૩૮૦ ૦૦૯

વર્ષ : જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫

આવૃત્તિ : પ્રથમ

પૃષ્ઠ : ?

* શકીરા, શકરી, અને સમૂહ માધ્યમો
પુનર્મુદ્રણ : 'સર્વોદય પ્રેસ સર્વિસ', ૧૫-૦૪-૨૦૧૫; અંક : ૨૬૮, પૃષ્ઠ : ૧૦-૧૧

* શકીરા, શકરી, અને સમૂહ માધ્યમો
પુનર્મુદ્રણ : 'જનસત્તા' દૈનિક, અમદાવાદ, ૨૬-૦૪-૨૦૧૫, રવિવાર, પૃષ્ઠ : ૦૭-૦૮

* શકીરા, શકરી, અને સમૂહ માધ્યમો
પુનર્મુદ્રણ : 'જનકલ્યાણ' માસિક, અમદાવાદ, મે, ૨૦૧૫, પૃષ્ઠ : ૩૪-૩૫

* પુનર્મુદ્રણ :

શકીરા, શકરી, અને સમૂહ માધ્યમો

'ઓપિનિયન' વિભાગ, 'ઓપિનિયન સામયિક, યુકે', ૦૯-૦૩-૨૦૨૧

https://opinionmagazine.co.uk/details/6946/shakeeraa--shakaree-ane-samooha-maadhyamo

Tuesday, April 13, 2021

વિનોબા ભાવે

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%ad%e0%aa%be%e0%aa%b5%e0%ab%87-%e0%aa%b5%e0%aa%bf%e0%aa%a8%e0%ab%8b%e0%aa%ac%e0%aa%be/

Monday, April 12, 2021

આચાર્ય જીવતરામ કૃપાલાની

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%95%e0%ab%83%e0%aa%aa%e0%aa%be%e0%aa%b2%e0%aa%be%e0%aa%a8%e0%ab%80-%e0%aa%9c%e0%ab%80%e0%aa%b5%e0%aa%a4%e0%aa%b0%e0%aa%be%e0%aa%ae-%e0%aa%86%e0%aa%9a%e0%aa%be%e0%aa%b0%e0%ab%8d%e0%aa%af/

Saturday, April 10, 2021

BJTC Media Law Regulation Ethics Handbook 2021 By Tim Crook

https://bjtc.org.uk/wp-content/uploads/2021/03/BJTCMediaLawRegulationEthicsHandbook2021-1.pdf

Thursday, April 8, 2021

History of SMS in the the world

https://www.mobivity.com/mobivity-blog/a-brief-history-of-text-messaging#:~:text=The%20SMS%20concept%20was%20first,developer%20at%20Sema%20Group%20Telecoms.

https://in.mashable.com/tech/9551/a-brief-history-of-text-messaging

https://fastsms.co.uk/blog/sms-messaging-history

https://www.researchgate.net/publication/226340906_An_SMS_history

https://www.youtube.com/watch?v=Pi3__eM1CJo&ab_channel=DigitalTrends

https://www.youtube.com/watch?v=EnBiJetljvk&ab_channel=Zipwhip

https://60secondmarketer.com/2013/07/11/the-most-famous-text-messages-in-history-and-what-they-can-teach-your-business/

https://www.rcrwireless.com/20170522/opinion/readerforum/20170519wirelessjourney-of-an-sms-global-sms-messaging-in-a-complex-world

https://blog.textmarks.com/how-american-idol-influenced-the-world-of-text-messaging/

https://blog.taskque.com/instant-messages-ancient-communication/

Tuesday, April 6, 2021

ગ્રંથપ્રકાશન-ઉદ્યોગ

https://gujarativishwakosh.org/%e0%aa%97%e0%ab%8d%e0%aa%b0%e0%aa%82%e0%aa%a5%e0%aa%aa%e0%ab%8d%e0%aa%b0%e0%aa%95%e0%aa%be%e0%aa%b6%e0%aa%a8-%e0%aa%89%e0%aa%a6%e0%ab%8d%e0%aa%af%e0%ab%8b%e0%aa%97/

Monday, April 5, 2021

History of Television in India

https://www.flexiprep.com/NIOS-Notes/Senior-Secondary/Mass-Communication/NIOS-Class-12-Mass-Communication-Ch-13-Television-in-India.html

https://www.boddunan.com/articles/entertainment/8-tv-a-radio/22235-brief-history-of-television-in-india.html

https://indianexpress.com/article/entertainment/television/the-world-came-home-2932048/

https://nios.ac.in/media/documents/srsec335new/335_Mass_Communication_Eng/335_Mass_Communication_Eng_L13.pdf

https://www.preservearticles.com/essay/essay-on-the-brief-history-of-television-in-india/15803

http://mediamagazine.in/content/53-years-indian-television

https://brainly.in/question/7906261

https://www.slideshare.net/renur6890/history-of-tv-in-india

https://english.jagran.com/lifestyle/world-television-day-2020-know-the-history-of-television-in-india-10020125

https://www.caluniv.ac.in/global-mdia-journal/Winter%20Issue%20December%202011%20Commentaries/C-1%20Sen%20Shitak.pdf

http://eprints.manipal.edu/141096/1/Asia13.pdf

Sunday, April 4, 2021

ખલીલ ધનતેજવી : 'વાત મારી જેને સમજાતી નથી; એ ગમે તે હોય ગુજરાતી નથી!'

ખલીલ ધનતેજવી
Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ. અશ્વિનકુમાર
તસવીર-સંદર્ભ : ગુજરાતી સાહિત્ય મહોત્સવ (GLF) / અમદાવાદ / જાન્યુઆરી / ૨૦૧૪

ખલીલ ધનતેજવી (૧૨-૧૨-૧૯૩૯થી ૦૪-૦૪-૨૦૨૧)

अब मैं राशन की कतारों में नज़र आता हूँ,
अपने खेतों से बिछड़ने की सजा पाता हूँ।

- खलील धनतेजवी

Song: Ab Main Rashan Ki Qataron Mein Nazar Aata Hoon

Singer: Jagjit Singh

Lyricist: Khaleel Dhantejvi

Mood :- Sadness

Theme :- Life

Label :- Saregama

https://www.youtube.com/watch?v=JbwY0RIV7jo&ab_channel=SaregamaGhazal

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 1225

તમારે આ વેશમાં આવીને બોલવું નહીં.

તમારે આવેશમાં આવીને બોલવું નહીં.

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 1224

હું એ નીચો તરફનો વિસ્તાર જોવા લાગ્યો.

હું એની ચોતરફનો વિસ્તાર જોવા લાગ્યો.

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 1223

અમારી દુકાનેથી બાવળાનાં લાકડાં મળશે.

અમારી દુકાનેથી બાવળનાં લાકડાં મળશે.

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 1222

'ચા કેમ ધોળી છે?'

'ચા કેમ ઢોળી છે?'

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 1221

'કૈલાશ' નહીં, 'કૈલાસ' લખો.

Friday, April 2, 2021

Ardeshir Irani : The father of Indian talkies

Ardeshir Irani, the father of Indian talkies who had many other milestones to his name | Parsi Khabar

https://parsikhabar.net/film/ardeshir-irani-the-father-of-indian-talkies-who-had-many-other-milestones-to-his-name/21171/

Iran: Iranian Cinema: Before the Revolution [p.1]

https://www.iranchamber.com/cinema/articles/iranian_cinema_before_revolution1.php

The Bombay interlude: Parsi transnational aspirations in the first Persian sound film: Transnational Cinemas: Vol 9, No 2

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/20403526.2018.1480702?journalCode=rtrc20

Wednesday, March 31, 2021

હાઈકુ : સાંજ

સમી સાંજના,
ગોરા આકાશે ઊગ્યો
છે, કાળો સૂર્ય

- અશ્વિનકુમાર

Monday, March 22, 2021

ક ખ ગ ઘ 💦 || ભાષામાં પાણી અને ભાષાનું પાણી || ડૉ. અશ્વિનકુમાર

Courtesy : https://www.unicef.org/wash/water

પાણીને ‘જીવનનું અમૃત' કહેવામાં આવે છે. જોકે, પાણીની પરબ ચલાવીને જીવનનિર્વાહ કરતા અમૃતભાઈ નામના કોઈ માણસ માટે તો પાણી એ જ ‘અમૃતનું જીવન' બની જાય છે! ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના ‘સાર્થ જોડણીકોશ' (પૃષ્ઠ - ૫૩૦) અનુસાર, પાણી માટે સંસ્કૃત શબ્દ पानीय અને પ્રાકૃત શબ્દ पाणीअ, पाण, पाणी છે, જેનો અર્થ 'પીવાનું કુદરતી પ્રવાહી’ એવો થાય છે. ભગવતસિંહજીકૃત ‘ભગવદ્દગોમંડલ'(ભાગ - ૬, પૃષ્ઠ - પપ૩૦)માં ‘પાણી’ શબ્દની સમજૂતી આ મુજબ આપવામાં આવી છે : ‘પીવાના ઉપયોગમાં આવતો જીવના આધારરૂપ સ્વાદ, ગંધ અને રંગ રહિત એક પ્રવાહી તથા પારદર્શક પદાર્થ.' બાળકની કાલીઘેલી ભાષામાં મમત્વના ને મહત્ત્વના હોય તેવા, એક જ અક્ષરના બે શબ્દો એટલે ‘મા’ ને ‘ભૂ'! પાણી માટે જળ, નીર, વારિ, ઉદક અને સલિલ જેવા શબ્દો પણ વત્તા-ઓછા પ્રમાણમાં વહેતા અને વપરાતા રહે છે.

વિશ્વની અતિ પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ નદીકિનારે જ પાંગરી હતી. જે તે સ્થળે અને સમયે પ્રચલિત હોય તે ભાષાને પારાશીશી માનીને કોઈ પણ સમાજ અને સંસ્કૃતિનું કૌવત જાણી શકાય છે. આ રીતે જોઈએ તો, માનવીય વિકાસની સાથે-સાથે તેની ભાષામાં ‘પાણી’ નામનો શબ્દ ગાઢ રીતે જોડાતો અને જિવાતો આવ્યો છે. કોઈ પણ ભાષાને વધારે ‘પાણીદાર’ બનાવવાની અંતિમ જવાબદારી તેનાં રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોના ખભા ઉપર નાખવામાં આવતી હોય છે. આપણી ગુજરાતી ભાષામાં 'પાણી' સાથે જોડાયેલાં રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોની સંખ્યા એકસોથી પણ વધારે હશે. આ રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોના આંકડા કરતાં વધારે મહત્ત્વની છે તેની અસરકારકતા!

કશુંક ખાવાની ઇચ્છા થાય અને મોંમાંથી લાળ છૂટે ત્યારે ‘પાણી આવવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ વપરાય છે. કોઈની આંખમાં આંસુ આવે ત્યારે પણ આ જ પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. કોઈને ખૂબ મહેનત કરાવવી કે મુશ્કેલીઓ પાડવી હોય તો તે માટે 'પાણી ઉતરાવવું' એવો પ્રયોગ થાય છે. કોઈ વ્યક્તિનાં ધાર અને તેજ ઓછાં કરી દઈને તેને શરમમાં નાખી દેવી હોય તો 'પાણી ઉતારવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ વપરાય છે.

અત્યંત કરકસરિયું હોય તો 'પાણીથી પણ પાતળું' એવો પ્રયોગ છૂટથી થતો રહે છે, તો ક્ષણવારમાં કે સપાટાબંધ કંઈક બની જાય તો 'પાણીના રેલાની પેઠે' જેવો રૂઢિપ્રયોગ થાય છે. ક્ષણિક વસ્તુ માટે ‘પાણીનો પરપોટો’ જેવો પ્રયોગ વર્ષોથી થતો રહ્યો છે. કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુની ઘણી જ આતુરતાથી વાટ જોઈએ તો તેના માટે ‘પાણીની પેઠે રાહ જોવી' એવું કહેવાય છે, પણ કશુંક ફરી હાથમાં ન આવે એ રીતે જતું રહે તો 'પાણીમાં પારો પડવો’ એવો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. કશુંક મેળવવાનો મિથ્યા પ્રયાસ કરીએ તો ‘પાણીમાં મૂઠીઓ ભરવી' એવું કહેવાય, જ્યારે કંઈક નકામું જવું એ માટે ‘પાણીમાં જવું' અને કોઈ કાર્યમાં પીછેહઠ કરીએ તો ‘પાણીમાં બેસવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ વ્યક્તિ ઊભા-ઊભા પણ કરી શકે છે!

કોઈ વ્યક્તિને ઉશ્કેરવા કે શૂર ચડાવવા માટે 'પાણી ચડાવવું' અને કશુંક શાંત કે ઠંડું પાડવા માટે 'પાણી છાંટવું' જેવો રૂઢિપ્રયોગ વપરાય છે. કોઈ વ્યક્તિને એવી ગભરાવી કે ડરાવી દઈએ કે તેને પેશાબ થઈ જાય તો તેના માટે 'પાણી છોડાવવું' અને કોઈ વ્યક્તિની શક્તિ તપાસી જોવા માટે ‘પાણી જોવું’ કે ‘પાણી પારખવું' એવો પ્રયોગ થાય છે. કોઈ કામ માટે ખૂબ મહેનત પડે તો ‘પાણી પડવું' અને કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુને જોઈને ખૂબ ખુશ ખુશ થઈ જઈએ તો 'પાણી પાણી થઈ જવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ ચલણમાં છે. પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ જઈએ ત્યારે આ જ રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ કરતાં-કરતાં પરસેવો લૂછવાનો આનંદ અનોખો હોય છે!

કોઈ કામ કરી બેઠા પછી તે યોગ્ય હતું કે અયોગ્ય હતું તેનો વિવેક કે વિવેચન કરવાની વૃત્તિ માટે 'પાણી પીને ઘર પૂછવું' એવું કહેવાય છે. કોઈ કામ નકામું જાય કે ઇચ્છિત પરિણામ ન મળે તો 'પાણી ફરી વળવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ ફરી વળતો હોય છે. ‘પાણી બાળવું' એ રૂઢિપ્રયોગના બે અર્થ છે : ‘જુલમ કરવો’ અને ‘જીવ બાળવો’. 'પાણી ભરવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ ‘ઊતરજે દરજ્જે હોવું કે બીજાની સરખામણીમાં કંઈ વિસાતમાં ન હોવું' એવા અર્થમાં વપરાય છે. ‘પાણી ભરાઈ જવું’ કે ‘પાણી ભરાઈ ચૂકવું’ જેવા રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ છે : ‘આખર કાળ આવવો કે મોત ઢૂંકડું આવે એ વેળાના સોજા આવવા.'

‘પાણી મૂકવું’ અને ‘પાણી લેવું' એ બન્ને રૂઢિપ્રયોગ આપણે કોઈ પ્રતિજ્ઞા લઈએ તો વાપરી શકાય. કોઈની આબરૂ લઈએ ત્યારે 'પાણી લેવું' એ રૂઢિપ્રયોગ ઉપયોગમાં લેવો. જુસ્સો નરમ પડે તો ‘પાણી મરવું' એવું કહેવાય, પણ કોઈ કામ પાર પડે કે સફળતા મળે તો ‘પાણીએ મગ ચડવા' એવું એક પણ કઠોળ ન ભાવતા હોય તો પણ કહેવું! ‘પાણી' સાથે ‘દૂધ', ‘છાશ’ અને ‘ઘી’, ‘ગોળ' જેવા શબ્દો વાપરો તો જાત-ભાતનાં રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતો નજર સામે નાચવાં માંડે. દાખલા તરીકે, ‘પાણીના પાણીમાં ને દૂધના દૂધમાં' એટલે અણહકનું ન રહેવું; ‘છાશમાં પાણી સમાવું' એટલે કે સારી વસ્તુમાં થોડી નઠારી વસ્તુનું મિશ્રણ નભી જવું; ‘પાણી વલોવ્યે ઘી ન નીકળે' એટલે વ્યર્થ પ્રયત્નો કરવા; ‘ગોળનાં પાણીએ નવરાવી નાખવું' એટલે ભૂલથાપ ખવડાવીને કોઈને મુશ્કેલીમાં મૂકવું અને ‘ગોળનાં પાણીએ નાહવું' એટલે નિરાશ થઈ જવું કે આશા છોડી દેવી.

જાત તોડીને ખૂબ મહેનત કરવી કે માથાકૂટ કરવી હોય તો ‘લોહીનું પાણી કરવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ છે. પણ મહેનત વગ૨ બારોબાર કામ પતાવી દેવા માટે ‘ટાઢે પાણીએ ખસ કાઢવી’ એવો રૂઢિપ્રયોગ સારો એવો વપરાય છે. બહુ મોટું જોખમ ખેડવું હોય તો ‘ઊંડાં પાણીમાં ઊતરવું’ એવો રૂઢિપ્રયોગ છે. પોતાની શક્તિ તથા સ્થિતિ મુજબ કામ કરવું હોય તો 'પાણી જોઈ પગ ભરવો' અને સાવચેતી ને અગમચેતીથી કામ કરવું હોય તો 'પાણી મો૨ જોડા ઉતારવા' જરૂરી છે!

‘પાણી યે ન ભાવવું' એટલે ભૂખ મરી જવી અને ‘પાણી ન માગવું' એટલે અચાનક મરી જવું કે કોઈ આઘાત, ઝેર વગેરેથી એટલું જલદી મરી જવું કે મોઢામાંથી એક શબ્દ પણ ન નીકળવો. ‘પાણી પીવા ન રોકાવું' એટલે ઘણી જ ઉતાવળથી જવું અને 'પાણી પાવા જવું' એટલે કોઈની પાછળ સેવાચાકરી કરવા જવું. ‘પાણી પાય એટલું પીવું’ એટલે કોઈ કહે તેટલું અને તેમ કરવું અને ‘પાણી બચાવવું' એટલે કોઈની પ્રતિષ્ઠા, આબરૂ કે ઇજ્જતની રક્ષા કરવી.

‘પાણી' સાથે ‘પથ્થર’ અને ‘કાંકરા'નો ઉલ્લેખ કરો તો આ બે રૂઢિપ્રયોગોને યાદ કરી લેવા. ‘પથ્થર પર પાણી રેડવું' એટલે કુપાત્રને ઉપદેશ આપવો અને ‘પાણી કહે ત્યાં કાંકરા યે ન હોવા' એટલે અતિશયોક્તિવાળી હકીકત રજૂ કરવી. અતિશય ખરાબ અક્ષરને ‘પાણી ચોપડીને વાંચીએ તેવા અક્ષર' કહેવાય અને આંસુ ભરી આંખે એટલે ‘પાણીના ભરેલા ડોળાએ'.

‘પાણી'ની વાત કરતા હોઈએ અને ‘મગર’ તેમ જ ‘માછલું' ન આવે એવું તો ન બને. સાથે રહેવું અને દુશ્મનાવટ બાંધવી એટલે ‘પાણીમાં રહેવું ને મગરથી વેર કરવું' અને વિપરીત પરિસ્થિતિમાં જીવતો માનવી એટલે કે જાણે ‘પાણી બહારનું માછલું'. કોઈ વાત એની મેળે ઠેકાણે પડતી હોય તો ‘પાણીને રસ્તે પાણી જવું' એમ કહેવાય. પણ કોઈ માણસના જીવનમાં નબળો વખત આવે અને એનું નસીબ મોળું હોય તો ‘વળતાં પાણી’ થયાં એમ કહેવાય. અઢળક પૈસા વાપરવા એટલે ‘પાણીની જેમ પૈસા રેડવા' અને પૂરતો વિચાર કરી કામ કરવું એ સંદર્ભમાં ‘સો ગળણે ગાળીને પાણી પીવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ સહેજ પણ વિચાર કર્યા વગર કરી શકાય!

'પાણી' અને ‘પેટ' એ કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગોમાં પણ જોડાયેલાં છે. 'પેટમાં પાણી ન હાલવું' એટલે જરા પણ ચિંતા ન થવી અને ‘પેટમાં પાણી હાલવા ન દે એવું' એટલે વિચાર જરા પણ જાહેર ન કરે એવું ગંભીર. કોઈ વાત ગુપ્ત ન રાખી શકવી કે પેટમાં કોઈ ચીજ નાખતાંની સાથે જ ઊલટી થઈ બધું બહાર નીકળી જતું હોય તો ‘પેટમાં પાણી યે ન ટકવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ થાય છે. પાણીમાં ચણો પલાળવાથી જેમ ફૂલે છે તેમ કોઈ વ્યક્તિ દિન-પ્રતિદિન જાડી થતી હોય તો 'પાણીમાં ચણો ઓગળવો' એવું કટાક્ષમાં કહેવાય છે. જાડા માણસને રમૂજમાં ‘પાણીની પખાલ' કહેવાય છે.

ઘરમાં ઘણો કજિયો, કંકાસ હોય તો ‘ગોળાનું પાણી સુકાવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ કોઈ ગ્રામીણજન બહુ સહજપણે કરે છે. જેનામાં જે પ્રકારની શક્તિ ન હોય તેનાથી તેવું કામ ન થઈ શકે એના માટે ‘ઊના પાણીએ ઘર ન બળે' એમ કહેવાય છે. આ જ રીતે અશક્ય લાગતી બાબત માટે ‘નેવાંનાં પાણી મોભે ન ચડે' એવી સુંદર કહેવત ચોમાસા સિવાય પણ વપરાતી હોય છે! અકસ્માતથી મૃત્યુ પામવું, સહેલાઈથી કામ કરી શકવાની શક્તિ હોવી, માથાભારે હોવું એવું કહેવા માટે ‘પાણીએ દીવો બળવો' જેવો રૂઢિપ્રયોગ વપરાય છે.

મરવું જોઈએ તેવું કે શરમ ભરેલું એ અર્થમાં કોઈ રૂઢિપ્રયોગ આપણને ખબર ન હોય તો 'પાણીમાં ડૂબી જવું' અને આ જ રીતે આશા છોડી દેવી કે કાયમનું હતાશ થવું હોય તો 'પાણીમાં મોં જોવું'. અસંભવિત બાબતને સંભવિત કરવી કે અંદરોઅંદર ઝઘડાવવાનું કાર્ય કરવું એટલે ‘પાણીમાં આગ લગાડવી’. પણ લાંબી અને મજબૂત લાકડી મારવાથી પણ પાણી જુદાં થતાં નથી, તેમ છતાં તેવો મિથ્યા શ્રમ કરવો એટલે ‘પાણીમાં ડાંગો મારવી'. જીવન-મૃત્યુના પ્રસંગે ઉતાવળ સારી એવું કહેવત દ્વારા વધારે સારી રીતે કહેવું હોય તો 'પાણીનો પાનાર ને તરવારનો મારનાર ઉતાવળા સારા' એવું વિના વિલંબે સંભળાવી દેવું! આપણે ત્યાં વિદાયવેળાએ શુભ શકુન તરીકે પાણીવાળું નાળિયેર આપવાનો રિવાજ છે. આમ, વિદાય સંદર્ભે 'પાણીચું મળવું' એવો રૂઢિપ્રયોગ વપરાય છે. નોકરીમાંથી બરતરફ થનાર વ્યક્તિને આ રીતે પાણીચું મળે છે ખરું?!

‘દાવાનળ ફાટે તો લોટો પાણીએ ન બુઝાય', ‘ઝાંઝવાનાં જળથી તરસ ન મટે', ‘પાણીના બાચકા ન ભરાય’, ‘પાણીમાં લીટા ન ચીતરાય' કે ‘પાણીની ગાંસડી ન બંધાય’ એવી કહેવતો ‘સાત વાવનાં પાણી પીધેલો' માણસ તો જાણતો-સમજતો હોય છે. ‘પાણી' વિશેનાં રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતો વિશેની યાદી હજુ લાંબી કરી શકાય એમ છે, પણ આ લેખના પ્રવાહને અટકાવવા માટે શબ્દોની મર્યાદાનો પાળાબંધ બાંધેલો છે. આથી આ લેખ માટેની નિર્ધારિત જગ્યા પૂરી થાય એ પૂર્વે જ અટકી જઈએ, એટલે કે 'પાણી પહેલાં પાળ બાંધી લઈએ'!

....................................................................................................................

સૌજન્ય :

* મૂળ લેખ : 'જીવન શિક્ષણ', ઓગસ્ટ, ૨૦૦૫, પૃષ્ઠ : ૧૯-૨૧

* પુનર્મુદ્રણ : 'જલસેવા'

* પુનર્મુદ્રણ : 'લોકસંવાદ', માર્ચ, ૨૦૦૬, પૃષ્ઠ : ૧૪-૧૫

* પુનર્મુદ્રણ : 'ઓપિનિયન' (યુ.કે.), ૨૬-૦૮-૨૦૦૬, પૃષ્ઠ : ૨૬-૨૭

* પુનર્મુદ્રણ : 'અભિવ્યક્તિ સંવેદનાની', જુલાઈ, ૨૦૦૮ (જળમહિમા વિશેષાંક), પૃષ્ઠ : ૧૦૬-૧૦૯

* પુનર્મુદ્રણ : 'અતુલ્ય વારસો' (ISSN : 2321-4880), પાણી વિશેષાંક, સળંગ અંક - ૨૮, વર્ષ - ૦૮, માર્ચ, ૨૦૨૧, પૃષ્ઠ : ૩૫-૩૬

Monday, March 15, 2021

Journalism after independence in India

https://editorsguild.in/history-of-journalism/#:~:text=Post%20Independence&text=In%201951%2C%20the%20Press%20(Objectionable,remained%20in%20force%20till%201956.

http://mgcub.ac.in/pdf/material/20200403171210d39b31202f.pdf

https://neostencil.com/upsc-modern-history-press-in-india-after-independence

https://presscouncil.nic.in/OldWebsite/speechpdf/November%2016%202009%20Hyderabad.pdf

http://sajms.com/wp-content/uploads/2015/06/PRESS-FREEDOM-IN-INDIA-AFTER-INDEPENDENC2-_2_.pdf

https://nios.ac.in/media/documents/srsec335new/335_Mass_Communication_Eng/335_Mass_Communication_Eng_L8.pdf

https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1461670X.2015.1054159

https://caluniv.ac.in/global-mdia-journal/Winter%20Issue%20December%202011%20Commentaries/C3-%20Patil.pdf

Pages

Wednesday, May 5, 2021

Tuesday, May 4, 2021

Monday, May 3, 2021

Sunday, May 2, 2021

Saturday, May 1, 2021

Friday, April 30, 2021

Thursday, April 29, 2021

Wednesday, April 28, 2021

Tuesday, April 27, 2021

Monday, April 26, 2021

Sunday, April 25, 2021

Saturday, April 24, 2021

Friday, April 23, 2021

Thursday, April 22, 2021

Wednesday, April 21, 2021

Tuesday, April 20, 2021

Monday, April 19, 2021

Sunday, April 18, 2021

Saturday, April 17, 2021

Friday, April 16, 2021

Thursday, April 15, 2021

Wednesday, April 14, 2021

Tuesday, April 13, 2021

Monday, April 12, 2021

Saturday, April 10, 2021

Friday, April 9, 2021

Thursday, April 8, 2021

Tuesday, April 6, 2021

Monday, April 5, 2021

Sunday, April 4, 2021

Friday, April 2, 2021

Wednesday, March 31, 2021

Monday, March 22, 2021

Monday, March 15, 2021

Saturday, March 13, 2021