સંસ્થા-કાર્યકર માટે ‘ગ્રામશિલ્પી’ યોજના

'ગ્રામશિલ્પી' એ ગાંધીવિચારના પાયા પર સંપોષી/ટકાઉ વિકાસની ધગશ સાથે આગળ વધવા ઇચ્છનાર સ્નાતક-અનુસ્નાતક યુવાનો માટેનો કાર્યક્રમ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી આ કાર્યક્રમને સારો પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે. આ દરમિયાન કેટલીક સંસ્થાઓ તરફથી આવા ગ્રામશિલ્પી તરીકે કેળવાયેલા કાર્યકર તેમની સંસ્થાને મળે તેવી લાગણી વ્યક્ત થતી હતી. આ વિચાર દ્વારા તેમની સંસ્થાને પણ લાંબા ગાળા માટે ગાંધી વિચાર આધારિત દૃષ્ટિકોણ મળી રહે તે અપેક્ષા તો ખરી જ. આવા કર્મશીલો ગાંધીવિચાર સાથેની સંસ્થાઓને પણ મળે તેવું ગૂજરાત વિદ્યાપીઠે નક્કી કર્યું છે. આ વર્ષે આવી જ કેટલીક સંસ્થાઓમાંથી પસંદગીની દસેક સંસ્થાઓ માટે 'ગ્રામશિલ્પી'નો કાર્યક્રમ નક્કી કરેલો છે. જેનો મુખ્ય હેતુ ગાંધીવિચારને વરેલી સંસ્થાઓ માટે યોગ્ય કાર્યકર તૈયાર કરવાનો છે. આ કાર્યકર સંસ્થા-સંચાલન, ગાંધીવિચાર, વિકાસની વર્તમાન પરિસ્થિતિની સમજણ, સંપોષી વિકાસ જેવી બાબતોની સમજણ સાથે સ્થાનિક જરૂરિયાત મુજબનાં તળપદાં આયોજનો કરી તેને વૈશ્વિક પરિપેક્ષમાં તપાસી અને તેનું અમલીકરણ કરી શકે. આ સમગ્ર કાર્યક્રમમાં જે મિત્ર તાલીમ માટે જોડાય છે તેને આઠ હજાર રૂપિયાનું માનદ વેતન પ્રતિ માસ જે તે સંસ્થા દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે.

આ કાર્યક્રમમાં જોડવા ઇચ્છુક ઉમેદવારનો નક્કી કરેલી તારીખે 'પરિસર મુલાકાત' (કેમ્પસ ઇન્ટરવ્યૂ) કરવામાં આવશે. તેમાંથી પસંદ થયેલા ઉમેદવારને પાંચ દિવસની પસંદગી કાર્યશાળામાં બોલાવવામાં આવશે.

કાર્યક્રમ અંગે વધુ વિગત માટે સંપર્ક:

અમિત જે શાહ : 9723132334; amit.shah@ceeindia.org
પાર્થેશ પંડ્યા : 9825412841; parthesh.panday@ceeindia.org
તેજસ ઠાકર : 079-23274270; tejasthaker@gujaratvidyapith.org

ગ્રામશિલ્પી પસંદગી શિબિર તારીખ ૧૬થી ૨૦ મે, ૨૦૧૬ના રોજ પંચાયતી રાજ તાલીમ કેન્દ્ર, સાદરા, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ખાતે રાખવામાં આવેલી છે.

// માહિતી-સૌજન્ય : અમિત જે. શાહ //

વિદ્યાર્થીઓ માટે 'ગ્રામશિલ્પી' યોજના

ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ અને પર્યાવરણ શિક્ષણ કેન્દ્ર, અમદાવાદના સહિયારા પ્રયાસોથી ચાલતી ગ્રામશિલ્પી યોજનામાં દર વર્ષે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ માટે પસંદગી શિબિરનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ વર્ષની પ્રકિયાના ભાગરૂપે વિવિધ વિભાગોમાં અભિમુખતા કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવશે. જેમાંથી ઇચ્છુક ઉમેદવારો પસંદગી શિબિરમાં જોડાઈ શકશે. આ કાર્યક્રમમાં જોડાવા માટેના અરજીપત્ર નીચે મુજબના સરનામેથી મેળવી શકાશે.

અમદાવાદ : અરુણભાઈ ગાંધી, રોજગાર પરામર્શ એકમ, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ

સાદરા : તેજસભાઈ ઠાકર, પંચાયતી રાજ તાલીમ કેન્દ્ર, સાદરા

કાર્યક્રમ અંગે વધુ વિગત માટે સંપર્ક :

અમિત જે શાહ : 9723132334; amit.shah@ceeindia.org

પાર્થેશ પંડ્યા : 9825412841; parthesh.panday@ceeindia.org

તેજસ ઠાકર : 079-23274270; tejasthaker@gujaratvidyapith.org

ગ્રામશિલ્પી પસંદગી શિબિર તારીખ ૧૬થી ૨૦ મે, ૨૦૧૬ના રોજ પંચાયતી રાજ તાલીમ કેન્દ્ર, સાદરા, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ખાતે રાખવામાં આવેલ છે.

// માહિતી-સૌજન્ય : અમિત જે. શાહ //

ફૂટબોલ ગ્રાઉન્ડમાં ક્રિકેટ રમવાની મજા !

આપણું અમદાવાદ 

ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

...........................................................................

છોકરાઓને શાળા-મહાશાળાઓમાં ઉનાળુ રજાઓ પડતાંની સાથે ક્રિકેટ રમવાનો ભારે ચસકો લાગતો. ઈ.સ. ૧૯૮૩માં ઇંગ્લૅન્ડની ધરતી ઉપર ભારતે વેસ્ટ ઇન્ડીઝને હરાવીને પોતાનો પ્રથમ વિશ્વકપ જીત્યો હતો એની પ્રભાવક અસર 'ભારતના માન્ચેસ્ટર'માં પણ થઈ હતી. શહેરમાં જ્યાં મેદાન હોય ત્યાં છોકરાઓ સવારથી જ ક્રિકેટની રમતનાં સાધનો સાથે પહોંચી જતા. અમદાવાદના કાંકરિયા વિસ્તારમાં આવેલા મેદાનની ઓળખ 'ફૂટબોલ ગ્રાઉન્ડ' તરીકેની, પણ એમાં મોટા ભાગે ક્રિકેટ જ રમાતી હતી! ક્રિકેટની એટલી બધી ટુકડીઓ આવતી કે કોણે, કોનો દડો ક્યાં, ક્યારે ફટકાર્યો એ જોવા માટે સજાગ રહેવું પડતું. મેદાનમાં સૌથી પહેલાં પહોંચે તેને પિચ માટે સારામાં સારી જગ્યા મળતી. છોકરાઓ વારાફરતી પેશાબ કરીને ભોંયને ભીની કરતા, જેના કારણે સ્ટમ્પ ખોડવામાં ઓછી તકલીફ પડે! ટુકડીમાં જે 'વીર ચોકસાઈવાળો' હોય તે ત્રણ સ્ટમ્પથી, બાવીસ મોટાં ડગલાં ભરીને સામેના છેડે પહોંચીને ત્યાં એક સ્ટમ્પ કે પથરો ગોઠવી દેતો. બીજો ઉત્સાહી જણ મુખ્ય ત્રણ સ્ટમ્પ પૈકીના વચલા સ્ટમ્પની પાછળ બેસીને, સામેના છેડે આવેલા એકલ સ્ટમ્પ કે પથરાને એવી રીતે ખસેડવાની સૂચના આપતો કે જેથી એ સ્ટમ્પ કે પથરો સીધી રેખામાં દેખાય. દરમિયાનમાં, ત્રીજો હરખપદુડો ચોગ્ગાની સીમારેખાને બાંધવા માટે રોડાંને ચોક્કસ અંતરે ગોઠવતો.

ઘણી ટુકડીઓમાં પ્રારંભિક બેટિંગ કરનાર જોડીમાં એક જમણેરી અને એક ડાબોડી બેટ્સમેનની પસંદગી કરવામાં આવતી. જેથી શરૂઆતથી જ સામેની ટુકડીને ક્ષેત્રરક્ષણ એટલે કે ફિલ્ડિંગ ગોઠવવામાં મુશ્કેલી પડે! કપિલ દેવની માફક કેટલાક બેટ્સમેન આકાશ સામે મોઢું કરીને ભરબપોરે પણ સૂર્યદર્શન કરતા. કોઈ બેટવીર જમીન ઉપર માથું ટેકવીને ધરતીમાતાના આશીર્વાદ પણ મેળવતા. કેટલાક બેટધર બેટને ચૂમતા. કોઈ બોલર ટેનિસના બોલને પોતાના પાટલૂન ઉપર ઘસતા! સારા અક્ષર ધરાવતો છોકરો પાછલા વર્ષની નોટબૂકનાં કોરાં રહી ગયેલાં પાનાં ઉપર સ્કોર લખતો. વિરામ-વખત દરમિયાન મેદાનની આસપાસ ઊભેલી લારીઓમાંથી, પોતાના ખિસ્સાને પોસાય એ રીતે કશું ખાઈ લેવાનું રહેતું. મેદાનની નજીક આવેલા બગીચામાં છોડ-ઝાડને પાણી પાવા માટે ગોઠવેલી પાઇપને મોઢા આગળ મૂકીને તરસ છિપાવવામાં આવતી. ગરમી આકરી હોય તો બરફનો ગોળો કે શેરડીનો રસ વેચતી લારીઓ તરફ નજર દોડાવવાની રહેતી. રન-આઉટ, સ્ટમ્પ-આઉટ, નો-બોલ, વાઇડ-બોલના મામલે સામેની ટુકડીના સભ્યો સાથે થતી જીભાજોડી ગાળાગાળીથી માંડીને ગડદાપાટું સુધી પહોંચતી. ક્યારેક તો ક્રિકેટનાં સાધનોનો પણ છૂટથી ઉપયોગ થતો. જોકે, સમાધાનના ભરચક પ્રયાસોના અંતે 'સજ્જનોની રમત' ફરી વાર શરૂ પણ થતી!

...........................................................................
સૌજન્ય :

ફૂટબોલ ગ્રાઉન્ડમાં ક્રિકેટ રમવાની મજા !
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૩, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૧૯-૦૪-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય :

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/26042016/0/1/

અંગ્રેજી ભાષા, દેશી મજા : 120

'એની વાતમાં કોઈ ઠેકાણું નથી.'

આ વાક્યનું અંગ્રેજી ભાષાંતર 'There is no address in his talk.' ન કરાય!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 902

'પારિતોષક' નહીં, 'પારિતોષિક' બોલો, મારા ભાઈ!

અંગ્રેજી ભાષા, દેશી મજા : 119

લખવામાં સરતચૂક થાય તો 'મિશનરી'નું 'મશીનરી' પણ થઈ જાય!

અંગ્રેજી ભાષા, દેશી મજા : 118

એ છોકરો જેને 'ટ્રેટ્કર' કહેતો હતો, તે ખરેખર 'ટ્રેક્ટર' હતું!

લીમડો : રાષ્ટ્રીય કક્ષાનું 'સ્થાનિક વૃક્ષ'

આપણું અમદાવાદ

ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………

ઘરની બારીમાંથી દેખાતો લીમડો
તસવીર : ડૉ. અશ્વિનકુમાર
Photograph : Dr. Ashwinkumar

એક સમયે તંદુરસ્તી માટે ચૈત્ર સુદ એકમે લીમડાનાં કૂમળાં પર્ણ અને ફૂલને આંબલી, ગોળ, અજમા, જીરું, મરી, સિંધવ, હિંગ સાથે મિશ્ર કરીને ખાવામાં આવતાં હતાં. ચૈત્ર માસમાં શહેરીજનો લીમડાની ખબર લઈ નાખે છે! શક્તિ અને વૃત્તિ અનુસાર, ચૈત્રી નોમ સુધી લીમડાનું પાણી પીવા માટેની તૈયારી થાય છે. અમદાવાદમાં રસ્તાની ધારે, દેવીપૂજક કુટુંબો લીમડાના મોરની ઝૂડી વેચીને ઉદ્યમિતાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. કેટલાક શહેરીજનો દશ રૂપિયા આપીને ફૂલમંજરીની એક ઝૂડી ખરીદે છે. તેને પાણીમાં ઉકાળીને, ગાળીને, ઠારીને, નરણા કોઠે પીવે છે. પછી આખો દિવસ જે ખાવું હોય એ ખાય છે! એક જમાનામાં બાળકો લીમડાની સુકાઈ ગયેલી સળીઓને ભેગી કરીને, તેની નાનકડી સાવરણી બનાવતાં અને તેના વડે આંગણું વાળવાનો ભવ્ય દેખાવ કરતાં હતાં. દાંતાવાળી કિનારીના કારણે નોખાં પડતાં, લીમડાનાં સૂકાં પાંદડાંને સળીમાં પરોવીને તેનો પર્ણગુચ્છ બનાવવામાં આવતો. ચોમાસામાં મચ્છરની દાદાગીરી વધી જાય એટલે ઘરમાં લીમડાનાં પાનનો ધુમાડો કરવામાં આવતો. બાલિકાઓનાં વીંધાયેલાં નાક-કાનનાં કાણાં પુરાઈ ન જાય એ માટે લીમડાની સળી વહારે આવતી. લીંબડામાં ફળરૂપે બેસતી લીંબોળીને, હળવેથી દાબીને તેનો ગર સાથેનો ઠળિયો મમળાવવાનો આનંદ તો જેણે અનુભવ્યો હોય એ જાણે! લીંબોળીનાં સૂકાં બીજમાંથી તેલ બનતું. લીંબોળીનાં તેલથી ગમે તેવી માથાભારે જૂ મરતી. શરીરે અળાઈઓ આકાર લેતી ત્યારે લીમડાનાં ફૂલ-પાનને પાણીમાં ઉકાળવામાં આવતાં. મા નવડાવે ત્યારે હૂંફાળાં નીમજળનો રેલો હોઠે પહોંચે એટલે મોઢું કડવું-કડવું થઈ જતું.

ઉનાળામાં તાપ-તડકાની ગરમાગરમ ચર્ચા કરવા કરતાં ખાટલી કે ખુરશી લઈને ઘેઘૂર લીમડાના છાંયડે જવાનો પ્રયોગ કરી શકાય. વંટોળિયો આવે ત્યારે શહેરની શેરીઓમાં ઊડતાં, લીમડાનાં સૂકાં પાંદડાંની દિશા અને ગતિ નિરખવાની મજા પડશે. થાકેલા રિક્ષાચાલકો માટે ભરબપોરે લીમડાનો આશ્રય 'જાહેર આરામગૃહ' બની જાય છે. પસ્તીવીરો નીમછાંયે લારી ઉપર લંબાવીને, પૂઠાંની થપ્પી ઉપર માથું ટેકવીને બપોરીય ઊંઘ ખેંચી કાઢે છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા શહેરના સૌથી ઘટાદાર અને છટાદાર લીમડાના વૃક્ષની શોધ આદરીને, તેનું 'નીમશ્રી' પારિતોષિકથી કુદરતી સન્માન કરવાનો કાર્યક્રમ ઘડી કાઢવા જેવો છે. અમદાવાદમાં 'ગોળ લીમડા', 'દાણી લીમડા', 'બળિયા લીમડી', 'લીમડા શેરી' જેવાં ઠેકાણાં અસ્તિત્વમાં છે. વડ ઉપરથી 'વડોદરા' કહેવાતું હોય તો, લીમડા ઉપરથી અમદાવાદને 'લીમડાવાદ' અને પાનખર ઋતુમાં લીમડાનાં પાંદડાં ઊડતાં હોય ત્યારે કર્ણાવતીને 'નીમપર્ણાવતી' કહી શકાય!

…………………………………………………………
સૌજન્ય :

લીમડો : રાષ્ટ્રીય કક્ષાનું 'સ્થાનિક વૃક્ષ'

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૧૯-૦૪-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/19042016/0/1/

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 901

National Assessment and Accreditation Council (NAAC) માટે ગુજરાતી અનુવાદ 'રાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકન અને માન્યતા પરિષદ' અને સંક્ષિપ્ત રૂપ 'રા. મૂ. મા. પ.' કરી શકાય.

આ જ પ્રમાણે, Internal Quality Assurance Cell (IQAC) માટે ગુજરાતી અનુવાદ 'આંતરિક ગુણવત્તા ખાતરી એકમ' અને સંક્ષિપ્ત રૂપ 'આં. ગુ. ખા. એ.' કરી શકાય.

મોરારજી દેસાઈ : દીર્ઘાયુ અને દીર્ઘદ્રષ્ટા કુલપતિ

આપણું અમદાવાદ 
ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………

મોરારજી રણછોડજી દેસાઈ (૨૯-૦૨-૧૮૯૬થી ૧૦-૦૪-૧૯૯૫) ભારતના પ્રથમ બિનકોંગ્રેસી વડાપ્રધાન (૧૯૭૭-૧૯૭૯) હતા. તેઓ ગાંધીજી સ્થાપિત ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના કુલનાયક અર્થાત વાઇસ ચાન્સેલર (૧૯૪૮-૧૯૬૩) અને કુલપતિ અર્થાત ચાન્સેલર (૧૯૬૩-૧૯૯૫) તરીકે સેવારત હતા. દેશ-દુનિયામાં ગમે ત્યાં હોય, કુલપતિ મોરારજીભાઈ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ પરિસરમાં દર વર્ષે ૧૨ ઓક્ટોબરથી એક સપ્તાહ સુધી નિવાસ કરતા હતા. તેઓ ૧૮ ઓક્ટોબરના રોજ, વિદ્યાપીઠના પદવીદાન સમારંભમાં કેળવણીકુંજના કુલપતિની હેસિયતથી ભાષણ કરતા. મોરારજીભાઈ વિદ્યાપીઠના અનુસ્નાતક છાત્રાલયના ભાઈઓ સાથે એક દિવસ અને કન્યા છાત્રાલયની બહેનો સાથે એક દિવસ ભોજન લેતા હતા. એ વેળાએ કોઈ પદાધિકારીની હાજરી ન હોય એટલે, વિદ્યાર્થીઓ-વિદ્યાર્થિનીઓ પોતાનાં શિક્ષણ, નિવાસ, ભોજન વિષયક સવાલો તેમને પૂછી શકતાં હતાં. આ જ રીતે, તેઓ અતિથિગૃહના ભોંયતળિયે, સંસ્થા-સંચાલકોની અનુપસ્થિતિમાં અધ્યાપકો અને વહીવટી કાર્યકરોને એક-એક કલાક સુધી સાંભળતા હતા. મોરારજીભાઈના બિનવાતાનુકૂલિત નિવાસખંડમાં બેસવા માટે લાકડાની પાટ અને પાણી પીવા માટે માટલી મૂકેલી હતી. તેમણે આ જ નિવાસખંડમાં અમદાવાદનાં કોમી રમખાણો (ઓક્ટોબર, ૧૯૬૯) અને નવનિર્માણ આંદોલન (માર્ચ, ૧૯૭૪) વખતે ઉપવાસ કર્યા હતા.

સમયની ચુસ્તી જાળવીને, મોરારજીભાઈ સાંજે પાંચથી છ સુધી ઉપાસનાખંડમાં હાજર રહેતા હતા. તેઓ ખાદીનો સ્વચ્છ-સુઘડ પોશાક તેમજ અણીદાર ટોપી પહેરીને, હાથમાં રેંટિયો લઈને, પાંચનો સમય થવામાં બે મિનિટ બાકી હોય ત્યારે આવી પહોંચતા. યોગીપુરુષની પેઠે ધ્યાનમુદ્રામાં ટટ્ટાર બેસતા. પ્રાર્થના બાદ ત્રીસ મિનિટ સુધી, એક પણ તાર ન તૂટે એવું સાતત્યપૂર્ણ કાંતણ કરતા. રેંટિયો કાંતવામાં મોરારજીભાઈની ઝડપ ધ્યાન ખેંચે એવી હતી. મોટા ભાગે, જાતે કાંતેલા સૂતરમાંથી તેમનો પોશાક તૈયાર થતો. ગૃહમંત્રી, નાણામંત્રી, કે વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈ દેશ-દુનિયામાં ક્યાંય પણ જાય, પોતાની સાથે રેંટિયો રાખતા. કાંતણ બાદનું તેમનું ત્રીસ મિનિટનું પ્રવચન સાંભળવા માટે, નગરજનો પણ વિદ્યાપીઠના પરિસરમાં આવતા હતા. મોરારજીભાઈ વહેલી સવારે નિયમિત અને ઝડપભેર ચાલતા હતા. તેઓ વિદ્યાપીઠના રમતોત્સવને ખુલ્લો મૂકતા. રમતના મેદાન ઉપર વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો વચ્ચે રસ્સાખેંચ અને સેવકો માટે તેજચાલ જેવી સ્પર્ધા પણ થતી. આ સ્પર્ધાના નિર્ણાયક બનવામાં, ખુદ કુલપતિ મોરારજી દેસાઈ ઉત્સાહી હોય એવા એ દિવસો હતા! ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના 'પ્રાણજીવન વિદ્યાર્થીભવન'માં 'મોરારજી દેસાઈ સંગ્રહાલય' જાણવાલાયક જગ્યા છે. સાબરમતીના તીરે, ગાંધીજીના સત્યાગ્રહાશ્રમની પડોશમાં, એકાદશવ્રતી મોરારજીભાઈનો દેહ પંચમહાભૂતમાં ભળ્યો હતો. તેમની સમાધિ 'અભયઘાટ' તરીકે ઓળખાય છે. અમદાવાદીઓએ સ્વચ્છતા, સુઘડતા, સુંદરતા, શાતાનો ચતુર્વેણી અનુભવ કરવો હોય તો 'અભયઘાટ'ની મુલાકાત લેવા જેવી છે.

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

મોરારજી દેસાઈ : દીર્ઘાયુ અને દીર્ઘદ્રષ્ટા કુલપતિ

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૧૨-૦૪-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/12042016/0/1/

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 900

ત્રણેક વર્ષની 'ઋજુલ' છોકરી 'સરગવા'ને 'ખેંચીને ખાવાનું શાક' કહે છે!   

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 899

'રુષિ' નહીં, પણ 'ઋષિ' લખો.

કારણ કે, ધ્યાનથી જોશો તો 'રુષિ'ની જોડણીમાં નહીં, પણ 'ઋષિ'ની જોડણીમાં શિખા એટલે કે ચોટલી જોવા મળે છે!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 898

'દુકાનમાં લીલાં નારિયેળ વેચે છે.'
'દુકાનમાં લીલા નારિયેળ વેચે છે.'

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 897

તેઓ જેને 'કૃપલાણી' કહે છે, તે ખરેખર 'કૃપાલાની' છે.

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 896

'વિલાયત' એટલે શું?

'પરદેશ' કે 'સ્વદેશ'?!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 895

તેઓ જેને 'પાઇનેપલ' કહે છે, તે ખરેખર 'પાઇન એપલ' છે!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 894

કાં 'મોરારજી દેસાઈ'નો ઉલ્લેખ કરો, કાં 'મોરારિબાપુ'નો ઉલ્લેખ કરો.

કેટલાંક લોકો અજાણપણે 'મોરારજીબાપુ' જેવો પ્રયોગ પણ કરે છે!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 893

તેઓ જેને 'સૂચિબહેન' કહે છે, તે ખરેખર 'શુચિબહેન' છે!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 892

હિંદીમાં 'શક' અને ગુજરાતીમાં 'શક' ભિન્ન અર્થ ધરાવે છે.

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 891

તેઓ જેને 'ગોળમ ટોળ' વાંચે છે, તે ખરેખર 'ગોળમટોળ' છે!

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 890

સાચું છું?

'નારિયેળીનાં વૃક્ષો' કે નારિયેળનાં વૃક્ષો'?

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 889

તેમણે કહ્યું : 'સરોવરનાં પાણીમાં કમર ખીલે છે.'

આ સાંભળીને તમને નવાઈ ન લાગવી જોઈએ.

કારણ કે, તેઓ 'ળ'નો 'ર' બોલે છે!

નિમંત્રણ

વખતની મુઠ્ઠીમાંથી સરી ગયેલા મીઠાંના ગાંગડા

આપણું અમદાવાદ 
ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………………

એક વખત એવો હતો કે, શહેરમાં મીઠાંનું અખંડ સ્ફટિક-સ્વરૂપ જોવા મળતું હતું. ફેરિયા ચાર પૈડાંવાળી લારીમાં મીઠાંના ગાંગડાનો નાનકડો 'પહાડ' ખડકીને આવતા હતા. એમાં પણ, ઉનાળામાં સૂર્યનાં સીધાં કિરણો મીઠાંના ઢગ ઉપર પડતાં ત્યારે આંખો અંજાઈ જતી હતી. 'દળેલું' ન હોય તેવું મીઠું 'આખું મીઠું' કે 'ગાંગડા મીઠું' તરીકે ઓળખાતું હતું. શહેરમાં ભંગારની લે-વેચ કરતા ફેરિયા કાચના અડધા ભારે 'આખું મીઠું' આપતા હતા. ઘરમાં ભેગી થયેલી દવાની ખાલી શીશીઓ કે કાચની નકામી બાટલીઓનું વજન એક કિલોગ્રામ થાય તો તેના બદલામાં પાંચસો ગ્રામ ગાંગડિયું મીઠું મળી રહેતું. અને તે પણ કોઈ 'શરતો લાગુ' પાડ્યા સિવાય! એ સમયે કેરીનાં અથાણાં આખા વર્ષ દરમિયાન બગડે નહીં એ માટે, તેમાં સાચવણ (પ્રિઝર્વેટિવ) તરીકે આખું મીઠું નાખવામાં આવતું હતું. અનાજની સાચવણી કરવાની હોય ત્યારે પણ, મીઠાંના ગાંગડાને યાદ કરવામાં આવતા હતા. દેશી ઉપચાર કે ડોશીમાનાં વૈદાંમાં પણ લવણના ગાંગડા ઉપયોગી સાબિત થતા હતા. વિક્રમ સંવતના પ્રથમ પરોઢિયે, કિશોરો 'સબરસ'ની બૂમો પાડીને, મીઠાંના ગાંગડા વેચવા નીકળતા હતા. નગરજનો વર્ષની પહેલી સાંકેતિક ખરીદીરૂપે ચાર-આઠ આના કે એક-બે રૂપિયાનું શુકનિયાળ 'સબરસ' ખરીદતા હતા. લગ્ન જેવા માંગલિક પ્રસંગે, બાજઠ ઉપર ગણેશ-સ્થાપના કરવામાં આવે ત્યારે, મીઠાંના ગાંગડાનું પણ સ્થાપન થતું હતું. નવા મકાનમાં કળશ-વિધિ કરવામાં આવે ત્યારે, પાણિયારા ઉપર માટલીની જોડે આખું મીઠું મૂકવામાં આવતું હતું.

નારિયેળનાં વૃક્ષો મોટા ભાગે દરિયાકાંઠે લહેરાતાં જોવા મળે. આથી, શહેરમાં ઘરઆંગણે નારિયેળનો છોડ રોપીએ ત્યારે તેને ક્ષારતત્વો મળે તે માટે મીઠાંના ગાંગડા નાખવામાં આવતા હતા. ચકલી-કબૂતર-કાબર-હોલા જેવાં પક્ષીઓ કે તેમનાં બચ્ચાં, કાયમ માટે શ્વાસ મૂકે ત્યારે માનવ-બચ્ચાં દુઃખી થઈ જતાં. પંખીના મૃતદેહની અંતિમવિધિ કરવા માટે મહોલ્લાનાં બાળકો પોતાના ઘરેથી મીઠાંના બે-ચાર નંગ ગાંગડા લઈને આવતાં. સાણસી જેવા હાથવગા સાધનથી ખોદાયેલા ખાડામાં, મીઠાંના ગાંગડા અને માટીના થર વચ્ચે પક્ષીનો પાર્થિવ દેહ પંચમહાભૂતમાં ભળી જતો હતો. કચ્છના નાના રણમાં નમક પકવતા અગરિયા 'ભવની ભાંગે ભૂખ રે, ગાંગડો વહાલો લાગે સે' જેવું લોકગીત લલકારે છે. અગરિયાનાં બાળુડાં માટે ગાંગડા એ જ રમકડાં છે, જ્યારે નગરિયાનાં બાળકોએ આખું મીઠું ન પણ જોયું હોય! આજકાલ, વ્યક્તિની મુઠ્ઠીમાંથી સરી જતાં બારીક મીઠાંની જાહેરખબર જોવા મળે છે. જોકે, વખતની મુઠ્ઠીમાંથી સરી ગયેલાં મીઠાંના ગાંગડા કેવળ યાદોના ગઠ્ઠા બનીને રહી ગયા છે.

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

વખતની મુઠ્ઠીમાંથી સરી ગયેલા મીઠાંના ગાંગડા
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૦૫-૦૪-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/05042016/0/1/

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 888

આપણાં અખબારોની ભાષામાં, જે મચે તે 'હોબાળો' હોય છે!

પત્રકારત્વનો ધોબીઘાટ!

http://www.newslaundry.com/

પત્રકારોનો વૈશ્વિક અવાજ સાંભળવો છે?

http://www.ifj.org/

હારડા : કુછ મીઠા ખો જાય!

આપણું અમદાવાદ 
ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………………

શહેરમાં ચોક્લેટ, કેક, પેસ્ટ્રી, કે બ્રાઉનીના વર્તમાન વાયરાથી મીઠાઈઓનું મહત્વ ઘટી રહ્યું હોય એવું લાગે. એક વખત એવો હતો કે, હોળીના તહેવારની આસપાસના દિવસોમાં હારડાની બોલબાલા હતી. તમારા-મારા સિવાયના અમદાવાદીઓ 'હારડા'ની જગ્યાએ 'હાયડા' જેવો ઉચ્ચાર કરતા! હારડા એટલે ખાંડનાં ચકતાંનો હાર. ચોક્કસ અંતરે ગોઠવેલાં બીબાંમાં, લાંબો સફેદ દોરો પસાર કરવામાં આવે, અને એમાં ખાંડની ચાસણી નાખીને, એને ઠરવા દેવામાં આવે, એટલે હારડા તૈયાર થઈ જાય. હારડા એક એવી મીઠાઈ હતી કે જે ગળામાં પહેરાવી શકાતી હતી. જે બાળકની પહેલી હોળી હોય, એ બાળકનું અને એ રીતે હોળીનું મહત્વ વધી જાય. એમાં પણ બાળકના મોસાળમાંથી, મામા કોરાં કપડાં લઈ આવે. એનાં ઉપર કંકુનાં છાંટણાં નાખવામાં આવે. હોળીના દિવસે બાળકને કંકુનાં છાંટણાંવાળાં કપડાં પહેરાવવામાં આવે. એના નાજુક ગળામાં 'હારડો' પહેરાવવામાં આવે. માતા કે દાદી બાળકને તેડીને હોળીની પ્રદક્ષિણા કરે. છેવટે, બાળકના ગળામાંથી હારડો કાઢીને હોળીની જ્વાળામાં હોમી દેવામાં આવે. વળી, જે છોકરા-છોકરીનું સગપણ થયું હોય એની પહેલી હોળી વખતે, બન્ને પક્ષ તરફથી એકબીજાને ધાણી-ખજૂરની સાથે હારડા મોકલવામાં આવે. આ માટે 'સવા શેરનો હારડો' એવો શબ્દપ્રયોગ પણ ચલણમાં હતો. કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં આ રિવાજ આજે પણ પાળવામાં આવે છે. એમાં પણ, ખાંડનાં ચકતાં ઉપર ગોળ અરીસા ચોંટાડેલા હોય તેવા હારડા મોકલવામાં આવે છે. એક સમયે તો, પતરાંનાં ચોકઠાંમાં મઢેલા અરીસાને હારડા સાથે બાંધીને મોકલવામાં આવતો હતો. આમ, હારડાના દોરા સાથે સંબંધના તાંતણા બંધાયેલા જોવા મળતા હતા.

ઘરના ઓટલે કે ગલીના નાકે, બાળકો હારડા ચૂસ્યાં કરતાં હોય એવું દૃશ્ય સહજ હતું. કેટલાંક બાળકો પહેલા બટકાએ હારડાને એકવચનમાંથી બહુવચનમાં ફેરવી શકતાં હતાં. ક્યારેક તો હારડાની દોરી બે દાંત વચ્ચેની જગ્યામાં ભરાઈ જતી હતી. હારડાથી પોતાનાં બાળકોને ગળામાં 'ખિચખિચ' થઈ જશે એવી ચિંતાથી પરિવારજનો મુક્ત હતાં. કારણ કે, એ સમયે ટેલીવિઝન ઉપર ખાંસી-ઉધરસની દવાઓની ઝાઝી જાહેરખબરો પ્રસારિત થતી નહોતી! અંતે, વધેલા હારડા ખાંડના ડબ્બામાં સમાઈ જતા હતા. ઘરમાં થોડા દિવસો સુધી ચા બનાવવામાં ખાંડના દાણાની જગ્યાએ હારડાના કટકાની પસંદગી કરવામાં આવતી હતી. આજકાલની ચોકલેટી જાહેરખબરમાં 'કુછ મીઠા હો જાય' જેવું ગળચટું વાક્ય જોવા મળે છે. આપણા હોળી-પર્વમાંથી હારડા ભુસાઈ રહ્યા છે. પરિણામે, હારડા માટે 'કુછ મીઠા ખો જાય' જેવો ભાષાપ્રયોગ કરવો પડે એવો કડવો વખત આવ્યો છે. 

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

 
હારડા : કુછ મીઠા ખો જાય!
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૨૯-૦૩-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય :

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/29032016/0/1/

હોળીમાં હોળૈયાંના હારનો હરખ

આપણું અમદાવાદ 
ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………………

હોળી ફાગણ સુદ પૂનમે પ્રગટે, પણ હોળૈયાં થોડા દિવસ અગાઉ બનાવવાં પડે. એ સમયે અમદાવાદ શહેરની અંદર ગાય-ભેંસ નિરાંતે પોદળા કરી શકે એટલી મોકળાશ હતી. ગાયમાતા કે ભેંસમાસીનાં છાણમાંથી હોળૈયાં બનતાં હતાં. હોળૈયાં એટલે હોળીમાં નાખવાનાં નાનાં છાણાં. હોળૈયાં કદમાં ક્યાંક પૂરી જેવાં તો ક્યાંક મેંદુવડાં જેવાં જોવા મળે. છાણાં અને હોળૈયાં થાપવાની રીત સરખી હોય. ફરક એટલો જ કે, છાણાંમાં વચ્ચે કાણું ન હોય, જ્યારે તાજાં હોળૈયાંની મધ્યમાં આંગળીથી કે સાંઠીકડાથી કાણું પાડવામાં આવે. હોળૈયાં તડકે સુકાઈ જાય એટલે તેને કાથી કે સૂતળીના દોરામાં પરોવી દેવામાં આવે. વ્યક્તિ અને વિસ્તાર પ્રમાણે હોળીમાતાના હારમાં નવીનતા જોવા મળતી. કોઈક ઠેકાણે તો, હાથની ચારેય સંયુક્ત આંગળીઓના આકાર જેવું હોળૈયું પણ બનાવવામાં આવે. જાણે કે, માતાજીની જીભ જ જોઈ લો! ક્યાંક તો, છાણનો પિંડલો લઈને તેને એવી રીતે દાબવામાં આવે કે તે 'લાડુ'માં પરિણમે. હોળૈયાંની જેમ 'જીભ' અને 'લાડુ'માં પણ વચ્ચે કાણાં પાડવાનું ભૂલવાનું નહીં. હવે, વચમાં 'જીભ' આવે, આજુબાજુમાં પાંચ-પાંચ હોળૈયાં આવે, પછી 'લાડુ' આવે, ફરી વાર પાંચ-પાંચ હોળૈયાં આવે એ રીતે દોરામાં પરોવણી કરતાં જવાનું. જેવો વખત અને વિશ્વાસ હોય તેવી હારની લંબાઈ વધે. આ જ રીતે હોલિકામાતાને સમગ્ર રીતે આવરી લેવાય એવો મહા-હાર બનાવવાનું બીડું પણ કોઈક વીરલા-વીરલીએ તો ઝડપ્યું જ હોય.

કોઈ કુશળ કારીગર હોય તો છાણમાંથી 'નારિયેળ' પણ બનાવી શકે. આ માટે દીવાસળીની ખાલી પેટીમાં કાંકરીઓ ભરીને તેને બંધ કરી દેવાની. આ બાકસની ફરતે, એવી રીતે છાણને લગાવતાં અને દબાવતાં જવાનું કે નારિયેળ જેવી આકૃતિ રચાતી જાય. એના સહેજ ઉપરના ભાગે કાણું પાડવાની સાવચેતી રાખવાની. આ કળાકૃતિ સરખી સુકાઈ જાય પછી તેને ખખડાવો તો કાંકરીઓ કર્ણપ્રિય ધ્વનિ કર્યા વિના રહે નહીં! આ 'નારિયેળ'ને પણ હોળૈયાંના હારમાં વચ્ચે પરોવી શકાય. હોળીના દિવસે મહોલ્લાની હરખપદૂડી યુવાટોળી હોળૈયાંના હાર ઉઘરાવવા નીકળે. બે જણના મજબૂત ખભા ઉપર આડી રાખેલી ડાંગમાં આખા મહોલ્લાના હાર પરોવાતા જાય. ત્યાર બાદ, હોળી માટે ઊભાં કરેલાં લાકડાં ઉપર હોળૈયાંના હાર ગોઠવવામાં આવે. હોલિકા-દહન પછી, શ્રદ્ધાળુ માણસો તાંબાના કળશને ઊંધો રાખીને, તેના ઉપર અંગાર-તપ્ત હોળૈયાં મૂકીને ઘરે પરત આવે. હોળૈયાંની રાખની પોટલી બનાવીને સાચવી રાખવામાં આવે. બાળકને શીળસ થાય ત્યારે, તેના શરીર ઉપર આ જ પોટલીમાંથી રાખનો છંટકાવ કરવાથી, તે મટી જાય એવી માતા અને માનતાના એ દિવસો હતા!

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

હોળીમાં હોળૈયાંના હારનો હરખ

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૨૨-૦૩-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય :
http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/22032016/0/1/

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 887

'બસ બંધ છે.'

'બસ, બંધ છે.'

(સૌજન્ય : પોતાની કાર આગળ જતી બસની પાછળ લખેલી સૂચના વાંચનાર, અને તેમાં એક અલ્પવિરામથી કેવો અર્થવિરામ થાય છે તે સૂચવનાર, 'મિરચી'મિત્ર રે.જો. ધ્વનિત)

'હાર્દિક' અને 'બૌદ્ધિક' નિમંત્રણ

પ્રખર બુદ્ધિમત્તા અને કવિહૃદયની સંવેદનશીલતા, ઈશ્વર પૂર અતૂટ શ્રદ્ધા અને આત્મનિરીક્ષણનું ગજબનું સાતત્ય, પુસ્તક એમનો પહેલો પ્રેમ છતાં પ્રસંગ પડ્યે રાજકારણમાં ઝુકાવવામાં નહીં વિલંબ, ગાંધીજી સાથે રહેલા અને ગાંધીજીના ભાષ્યકાર તરીકે ખ્યાતિ પામેલા, આઝાદી પૂર્વે અને પછીના ભારતમાં પોતાની સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિથી અમીટ છાપ છોડી ગયેલા, ગાંધી વખતની અને ગાંધી પછીની પેઢીને જોડતી કડીરૂપ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા, આચાર્ય જીવતરામ ભગવાનદાસ કૃપાલાનીના વ્યક્તિત્વ અને રાજકારણ અંગે, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં ૧૮ અને ૧૯ માર્ચ, ૨૦૧૬ના રોજ સવારે દસથી સાંજના છ સુધી, રાષ્ટ્રીય પરિસંવાદનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

રસ ધરાવતા સૌને આ પરિસંવાદમાં પધારવા સાદર નિમંત્રણ છે. આપના આગમનની આગોતરી જાણ કપિલ દેશવાલને ૦૭૯-૪૦૦૧૬૩૨૨ અથવા kdeshwal@yahoo.in ઉપર કરવા વિનંતિ છે.

અમદાવાદે એમને 'આચાર્ય'ની ઓળખ આપી

આપણું અમદાવાદ

// ડૉ. અશ્વિનકુમાર // પ્રાધ્યાપક
…………………………………………………………………………………………………

આચાર્ય જીવતરામ ભગવાનદાસ કૃપાલાની (૧૮૮૮-૧૯૮૨) ગાંધીવિચારના ભાષ્યકાર, રચનાત્મક કાર્યકર, પ્રાધ્યાપક, પત્રકાર, લેખક, વક્તા, અને રાજનીતિજ્ઞ તરીકે વિખ્યાત છે. જી.ભ.કૃ. તીક્ષ્ણ વ્યંગ્યવૃતિ, સૂક્ષ્મ અવલોકનશક્તિ, અને મૌલિક અભિવ્યક્તિ માટે જાણીતા હતા. 'ગાંધીવાદ જેવી કશી વસ્તુ નથી.' એવું આચાર્ય કૃપાલાનીનું કથન ગાંધીજીને પણ બરોબર જણાયું હતું! જીવતરામ કૃપાલાની ૧૬-૧૧-૧૯૨૨થી ૦૬-૦૨-૧૯૨૮ સુધી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગુજરાત મહાવિદ્યાલયના આચાર્ય તરીકે કાર્યરત રહ્યા હતા. તેમણે અમદાવાદમાં ગુજરાત મહાવિદ્યાલયથી માંડીને પ્રેમાભાઈ સભાગૃહમાં અને સાબરમતી નદીની રેતથી માંડીને ગુજરાત કૉલેજ સામેની રાવની હોટેલ પાસે ભોંય ઉપર ભાષણો કરીને જનજાગ્રતિ કરી હતી. એમના સમયના વિદ્યાર્થીઓ-વિદ્યાર્થિનીઓ પૈકી પરીક્ષિતલાલ મજમુદાર, ઇન્દુમતી શેઠ, ઠાકોરભાઈ દેસાઈ, મગનભાઈ દેસાઈ, ગોરધનદાસ ચોખાવાલા, કનુ દેસાઈ, કીકુભાઈ દેસાઈ, ઝીણાભાઈ દેસાઈ, જેઠાલાલ ગાંધી, મણિબહેન પટેલ, ડાહ્યાભાઈ પટેલ, ચતુર્ભુજદાસ ચીમનલાલ, દિનકર મહેતા, મૃદુલા સારાભાઈ, ભોગીલાલ ગાંધી, વગેરેને 'આચાર્ય કૃપાલાનીની આત્મકથા'માં ખાસ યાદ કરવામાં આવ્યા છે. કનુ દેસાઈનું કલા તરફનું વલણ જોઈને, આચાર્ય કૃપાલાનીએ પોતાના ખર્ચે, તેમને ચિત્રકળાના શિક્ષણ માટે શાંતિનિકેતન મોકલ્યા હતા.

કવિ ઉમાશંકર જોશીએ નોંધ્યું છે કે, "કૃપાલાનીજીની એ સમયની કામગીરી પયગંબરી છટાવાળી હતી. કૉલેજના વિદ્યાર્થીવર્ગ ઉપર એમની અજબ ભૂરકી હતી. નદીની રેતમાં ભાષણો થતાં. વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ એમની પાછળ ખેંચાતાં ધસ્યાં આવે એ જોઈ શેલીના 'પશ્ચિમી વાયરા'ની યાદ આવી જતી. અથવા એટલે દૂર શા માટે, ગોપીઓ કેવી ખેંચાતી આવતી હશે તે યુવકવર્ગને આચાર્યથી આકર્ષાતો જોઈને સમજાતું. એક સાંજનું ભાષણ મને બરોબર યાદ છે. આચાર્ય કહે : 'આઈ એમ એ કિંગ' - હું રાજા છું. અને અર્ધું ચક્કર ફરી લીધું. બાબરી ઊછળી. વીંટળાઈને બેઠેલ અમારી સૌની તરફ હાથ લંબાવી આગળ ચલાવ્યું : 'માય કિંગ્ડમ ઇઝ ઇન યોર હાર્ટ્સ' - મારું રાજ્ય છે તમારા સૌના હૃદયમાં. " આપણા 'આચાર્ય', દરેક રવિવારે, પોતાના વિદ્યાર્થીઓની એક ટુકડી સાથે, શહેરમાં ખાદીની ફેરી કરવા જતા હતા. મહાવિદ્યાલયના વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વિદાય લેતી વખતે, ૦૭-૦૨-૧૯૨૮ના ભાષણમાં કૃપાલાની કહે છે : 'અમદાવાદની જાહેર જનતાને માટે મને બોલવાના શબ્દ જડતા નથી. હું તમારા ભરચક શહેરમાં બહુ ઓછો ફર્યો છું, પણ જ્યારે જ્યારે ફર્યો છું ત્યારે ત્યારે ઓળખાણ અને સદ્દભાવના, મૂક સ્મિતોનો આદર મળ્યા વિના રહ્યો નથી.' કૃપાલાનીજી માટે ખાદી-દક્ષિણા પેટે ઉઘરાવવામાં આવેલા ૫૯૦૦ રૂપિયા, તેમને ગાંધીજીના હસ્તે ૧૧-૦૧-૧૯૨૯ના રોજ અર્પણ કરવામાં આવ્યા હતા. આચાર્ય કૃપાલાનીએ ૧૯-૦૩-૧૯૮૨ના રોજ, અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલમાં છેલ્લા શ્વાસ લીધા હતા.

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

અમદાવાદે એમને 'આચાર્ય'ની ઓળખ આપી

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૧૫-૦૩-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/15032016/0/1/

નિમંત્રણ

બાળકો માટેની 'દાંડીકૂચ'

જુઓ :

https://www.youtube.com/watch?v=G1_Dm1ZjRAM

(સૌજન્ય : આપ-નલિકા એટલે કે youtube)

  

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 886

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

આ સમાચારમાં અલગ-અલગ શબ્દ આગળ 'જ' મૂકો અને તેના કારણે બદલાતા અર્થને માણો :

'રાજ્યના જ વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં જ એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક જ દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ જ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે જ એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક જ મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને જ અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ જ બનાવવામાં આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં જ આવ્યાં.'

'રાજ્યના વિધાનસભા-ગૃહમાં એક દિવસ માટે એક મહિલાને અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાં જ.'

નિમંત્રણ

જ્યારે સરકારી, મફત, અને કુદરતી પ્રસૂતિ થતી!

આપણું અમદાવાદ

ડૉ. અશ્વિનકુમાર

પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………………

એ વખતે શહેરમાં મ્યુનિસિપાલિટીનાં પ્રસૂતિગૃહોની સરખામણીમાં ખાનગી પ્રસૂતિગૃહોની સંખ્યા ઓછી હતી. ખાનગી પ્રસૂતિગૃહોમાં મળતી સારવાર અને સેવા મોંઘી પડતી હતી. આથી, ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ માટે સરકારી સુવાવડખાનાં સિવાય છૂટકો નહોતો. સરકારી માતૃગૃહોમાં સગર્ભાની નામ-નોંધણી, નિયમિત તપાસ અને સારવાર મફતમાં થતી. સાથેસાથે દવા અને દૂધ પણ મફતમાં મળે એવા એ દિવસો હતા. 'ભારે પગે' તપાસ માટે આવતી સ્ત્રીઓને દૂધની મોટી બાટલી આપવામાં આવતી હતી. એટલું જ નહીં, માતાની સાથે કોઈ નાનું બાળક હોય તો એને દૂધની નાની બાટલી આપવામાં આવતી હતી. આબાદ ડેરીની કાચની મોટી બાટલીમાં પાંચસો મિલીલિટર અને નાની બાટલીમાં અઢીસો મિલીલિટર દૂધ આવતું હતું. એ વખતે છોકરીઓને અઢાર વર્ષની આસપાસની વયે પરણાવી દેવામાં આવતી. લગ્નના થોડા મહિનાઓમાં પરિણીતાને દહાડા ન રહે તો એ પાડોશમાં પણ ચર્ચાનો વિષય બનતો. કુટુંબ-નિયોજનનો વિચાર હજુ વ્યવહારમાં નહોતો આવ્યો એટલે સ્ત્રીઓ ચાર-છ બાળકોને જન્મ આપી શકતી હતી.

જ્યારે બાળકના જન્મની ઘડી નજીક આવે એટલે સગર્ભાની સાથે નણંદ, દેરાણી, જેઠાણી, સાસુ, કે પડોશણ દવાખાને પહોંચી જાય. સાધારણ પરિવારની બહેનો ચાલતી જ પ્રસૂતિગૃહે પહોંચતી. કારણ કે, વાહનવ્યવહારની સગવડ સીમિત હતી. વળી, રિક્ષાનું આઠ આના ભાડું પણ આકરું પડતું. તનમાં વેણ અને મનમાં વિશ્વાસ સાથે, બહેન દવાખાનામાં દાખલ થઈ જતી. મોટા ભાગે કુદરતી રીતે જ પ્રસૂતિ થતી. જરૂર પડે તો એકાદ-બે ટાંકાથી કામ ચાલી જતું. અપવાદરૂપ કિસ્સામાં જ પેટ ઉપર કાતર ચાલતી હતી! દવાખાનામાં આવ્યા બાદ પણ પ્રસૂતિ ન થાય તો રાહ જોવાનું કહેવામાં આવતું. આવા સમયે 'જણનારીમાં જોર ન હોય તો સુયાણી શું કરે?' જેવી કહેવત પણ વપરાતી હતી. બાળકના જન્મના થોડા જ સમય બાદ 'બાળરોગ નિષ્ણાત તબીબ' આવતા, તપાસ કરતા, અને હેવાલ આપતા. માતા અને નવજાત શિશુને એકાદ અઠવાડિયા સુધી પ્રસૂતિગૃહમાં રાખવામાં આવતાં હતાં. તેમનાં કપડાં રોજ બદલાવવામાં આવતાં હતાં. પ્રસૂતાને સ્નાન માટે ગરમ પાણીની પણ નિ:શુલ્ક સગવડ કરી આપવામાં આવતી હતી. જોકે, ઈ.સ. ૧૯૭૫ની આસપાસનાં વર્ષોમાં પ્રસૂતિની સાત રૂપિયા ફી લેવામાં આવતી હતી. જે 'ખાટલા ફી' તરીકે ઓળખાતી હતી. દાક્તર રજા આપે એટલે, કપડાંમાં વીંટળાયેલા શિશુને હાથમાં લઈને પરિવારની કે પરિચિત સ્ત્રી તથા સુવાવડી સ્ત્રી ઘરે ચાલતાં પાછાં ફરતાં. પ્રસૂતા માથે કપડું બાંધી રાખતી હોવાથી અન્ય સ્ત્રીઓથી અલગ તરી આવતી હતી.

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

જ્યારે સરકારી, મફત, અને કુદરતી પ્રસૂતિ થતી!

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧-૦૩, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૦૮-૦૩-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/08032016/0/1/

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 885

તમે આ ચાર વિકલ્પોમાંથી શું ખાવાનું પસંદ કરશો?

'ચોરાફરી'

'ચોળાફરી'

'ચોરાફળી' 

'ચોળાફળી'

ભૌગોલિક નહીં, ઐતિહાસિક છે દાંડીકૂચ!

આપણું અમદાવાદ 

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
પ્રાધ્યાપક
…………………………………………………………

Courtesy : google image 

ગાંધીજીએ છ કરોડ રૂપિયાનો મીઠાનો કર કઢાવી નાખવા માટે અહિંસક માર્ગે સત્યાગ્રહ આદર્યો. તેમના મતે નમકવેરા સામેની લડત એક માણસની નહીં, પણ કરોડો માણસોની હતી. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૩૦ની બારમી માર્ચથી પાંચમી એપ્રિલ સુધી કૂચ કરી. ગાંધીજીએ અઠ્ઠોતેર સ્વયંસેવકો સાથે અમદાવાદમાં સાબરમતી નદીના કિનારે આવેલા સત્યાગ્રહાશ્રમથી દક્ષિણ ગુજરાતમાં દરિયાના કિનારે આવેલા દાંડી ગામ સુધી પદયાત્રા કરી. પચીસ દિવસની કૂચમાં બસો એકતાળીસ માઈલ અર્થાત ત્રણસો અઠ્યાસી કિલોમિટરનું અંતર આવરી લેવામાં આવ્યું હતું. એકસઠ વર્ષીય ગાંધીજી રોજનું સરેરાશ સોળ કિલોમિટર અંતર કાપતા હતા. તેમણે છઠ્ઠી એપ્રિલે સવારે સાડા છ કલાકે ચપટી નમક ઉપાડીને મીઠાના કાયદાનો ભંગ કર્યો. ગાંધીજીએ ત્રણસો અમલદારો અને એક લાખ સૈનિકોના ભયથી ત્રાસેલા ત્રીસ કરોડ લોકો માટે ચળવળ ચલાવી હતી. તેમણે દાંડીકૂચને આખરી ફેંસલો, મહા ધર્મયુદ્ધ, મહાવ્યાપક યજ્ઞ, સ્વરાજયજ્ઞ, સામુદાયિક સવિનય ભંગ, શાંતિમય ક્રાંતિ તરીકે ઓળખાવી હતી.

કૂચવીરો બારમીની સવારે છ અને વીસે હાજર થઈ ગયા હતા. કસ્તૂરબાએ ગાંધીબાપુને ચાંલ્લો કર્યો અને સૂતરમાળા પહેરાવી. ગાંધીજીએ ગુજરાતીમાં ઉતારેલી શ્રીમદ્ ભગવદ્દગીતા એટલે કે 'અનાસક્તિયોગ'ની તાજી જ પ્રકાશિત થયેલી નકલો, ગાંધીજી અને દાંડીયાત્રીઓ આશ્રમમાંથી બહાર પગ મૂકતા હતા તે જ વખતે, તેઓના હાથમાં મૂકવામાં આવી. આશ્રમથી બરોબર સાડા છ કલાકે કૂચ શરૂ થઈ. તેમની પાછળ વિશાળ જનસમુદાય ચાલતો હતો. દેશ અને દુનિયાના ખબરપત્રીઓ દાંડીકૂચનો હેવાલ લેવા આવ્યા હતા. પત્રકાર અમૃતલાલ શેઠના મતે, ગાંધીજી જાણે કેસરિયાં કરવા નીકળ્યા હતા. તેમણે નોંધ્યું છે કે, 'મહાત્માજીએ સાબરમતીથી કૂચ કરી ત્યારે એમનું કપાળ અને આખું શિર કુંકુમથી રંગાયેલું હતું.' ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ આગળ નરહરિભાઈ પરીખનાં પત્ની મણિબહેને ગાંધીજીને ચાંલ્લો કર્યો અને અક્ષતથી વધાવ્યા. આશ્રમથી ચારેક માઈલ સુધીના વિસ્તારમાં અંદાજે એક લાખ જેટલા માણસો ભેગા થયા હોવાનો અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો હતો. પદયાત્રા એલિસબ્રિજ પાસેથી પસાર થઈને આગળ વધી. દાંડીયાત્રીઓ આશ્રમથી સાત માઈલ અર્થાત અગિયાર કિલોમિટરનું અંતર કાપીને સાડા આઠ કલાકે ચંડોળા તળાવે પહોંચ્યા. ચંડોળા તળાવ ઉપર કરેલા ભાષણમાં ગાંધીજીએ જ્ઞાતિ, ધર્મ, વર્ગ વગેરેમાં પ્રવર્તતા ભેદભાવને કાઢવા ઉપર ખાસ્સો ભાર મૂક્યો હતો. સત્તાવાળાઓએ ગાંધીજીના સદાકાળ પ્રસ્તુત ભાષણનો સાર મોટા અક્ષરોમાં મઢીને ચંડોળા તળાવ આગળ મૂકવા જેવો છે. 'મોહનતા' અને 'માનવતા'માં માનતા અમદાવાદીઓએ, બારમી માર્ચે સવારે સાડા છ કલાકે સાબરમતીના સત્યાગ્રહાશ્રમથી નીકળીને, સાડા આઠે ચંડોળા તળાવ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવા જેવો છે!

…………………………………………………………
સૌજન્ય :

ભૌગોલિક નહીં, ઐતિહાસિક છે દાંડીકૂચ!
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૦૧-૦૩-૨૦૧૬, મંગળવાર

'હિંદ સ્વરાજ'નો કર્ણવેધી શબ્દ

આ લેખ વાંચવો હોય તો કલોલ નહીં પણ, કડી સુધી જવું પડે. આ છે એ કડી :

https://issuu.com/navajivantrust/docs/navajivanno_akshardeh_2016-03-web

સૌજન્ય : 
'હિંદ સ્વરાજ'નો કર્ણવેધી શબ્દ
'નવજીવનનો અક્ષરદેહ', માર્ચ, ૨૦૧૬, સળંગ અંક : ૩૫, પૃષ્ઠ : ૬૯-૭૦

(અત્યાર સુધી પ્રકાશિત બધા અંકો ઓનલાઇન વાંચવા માટે http://www.navajivantrust.org/news/house-magazine-navajivanno-akshardeh)

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય :
http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/01032016/0/1/

કાર્યરત પત્રકારો માટે સેવારત સંગઠન

http://ifwj.in/

વિશેષ પુસ્તક, વિશિષ્ટ આવૃત્તિ, વિગતે પરિચય

'હિંદ સ્વરાજ' : વિશિષ્ટ આવૃત્તિની વાત
પુસ્તક પરિચય / અશ્વિનકુમાર
'નવજીવનનો અક્ષરદેહ', જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬, સળંગ અંક : ૩૩-૩૪, પૃષ્ઠ : ૦૮થી ૧૩ 

https://issuu.com/navajivantrust/docs/navajivanno_akshardeh_2016-01___02-

તમે લગ્નમાં છેલ્લે ક્યારે મહાલ્યાં હતાં?

આપણું અમદાવાદ 

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
પ્રાધ્યાપક

…………………………………………………………………………………………………

એ વખતે શહેરમાં મોકળાશ હતી. સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા હતી. ગમે તેટલું વાજબી રાખો તોપણ, પરિવારમાં બેથી વધારે બાળકો હતાં. માતરાઈ-પિતરાઈ ભાઈઓ-બહેનો ફેસબૂક-વ્હોટ્સઅપ ઉપર નહોતાં એટલે એકબીજાને રૂબરૂ મળતાં હતાં. જ્ઞાતિની વાડીઓથી માંડીને ધર્મસ્થાનકો, સરકારી શાળાઓથી માંડીને જાહેર રસ્તાઓ, સોસાયટીની ખુલ્લી જગ્યાથી માંડીને ચાલીની સાંકડી જગ્યામાં પણ લગ્નપ્રસંગ સચવાઈ જતો હતો. ઘરઆંગણે આવેલા અવસરને પાર પાડવા માટે પરિવાર-પડોશનાં સ્ત્રીઓ-પુરુષો, સગાં-વહાલાં, જ્ઞાતિજનો-મિત્રમંડળ યથાશક્તિ ફાળો ભરતાં હતાં. કંકોતરી વહેંચવાથી માંડીને ચાંદલાવહેવારનો હિસાબ રાખવા સુધીની જવાબદારી સોંપવામાં આવતી અને હોંશે-હોંશે પાર પાડવામાં આવતી હતી. કેટલાક દિવસો અગાઉ સીધું-સામાનની ખરીદી થતી. અનાજ-કરિયાણાં સાફ થતાં. 'અર્થ' અને 'તંત્ર' અનુસાર લગ્નનું ભોજન પણ નક્કી રહેતું. લાડુ કે મોહનથાળ, ફૂલવડી કે પાપડ, વાલ કે બટાકાનું શાક, રોટલી કે પૂરી, દાળ વત્તા ભાત સાથે થાળી અને પેટ ભરાઈ જતાં. કેટલીક જ્ઞાતિઓનાં લેખિત બંધારણમાં જાનૈયાઓની સભ્યસંખ્યા પચીસ જ નક્કી કરવામાં આવી હતી. વળી, જાનને શીરો-દાળ-ભાત જ પીરસવામાં આવતાં હતાં. લગ્નમાં આવો સાદગીપૂર્ણ અને પર્યાવરણીય અભિગમ ધરાવતી જ્ઞાતિઓને 'પછાત' કહેવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી.

કુટુંબનાં સ્ત્રીઓ-પુરુષો મુખ્ય રસોઈયાને વિવાહની વાનગીઓ બનાવવામાં મદદ કરતાં હતાં. જાનૈયા, લગનિયા, પિયરિયાં, મોસાળિયાં, નોતરિયાં એમ સહુ પંગતમાં સમાઈ જતાં હતાં. પાટલા-પાથરણાં કે ટેબલ-ખુરશી, પતરાળાં-પડિયા કે થાળી-વાડકા, ચમચી-પ્યાલા ગોઠવાઈ જતાં. પીરસવાની પણ પદ્ધતિ હતી. પરિવારના મોભી કે મોટા ભાઈ પંગતને 'ગળી વાની' પીરસવાનું માન મેળવતા હતા. બધાંને બધી જ ચીજ પીરસાઈ જાય પછી જ કોળિયો આકાર લેતો હતો. ખોરાકનો બગાડ થતો તો 'આરોપી' શરમ અનુભવતો અને આજુબાજુ બેઠેલા સાક્ષીવીરો તેની ગંભીર નોંધ લેતા હતા. જાન બે-ત્રણ દિવસ રોકાતી. પરિચિતના ઘરે જાનીવાસો આપવામાં આવતો હતો. જાનૈયાઓ માટે દાતણથી માંડીને શિરામણ અને ભોજનથી માંડીને પાનબીડી સુધીની સગવડ સાચવી લેવામાં આવતી હતી. લગ્નમાં 'બજારીકરણ' નહોતું પ્રવેશ્યું એટલે 'સામેલગીરી' હતી. દરેકને પ્રસંગ પોતીકો લાગતો હતો. એ વખતે લગ્નમાં મહાલવાની બહુ મજા પડતી. લગ્ન વર કે વહુનો જ નહીં, પણ સહુનો અવસર બની રહેતો.

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

તમે લગ્નમાં છેલ્લે ક્યારે મહાલ્યાં હતાં?
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧ અને ૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૨૩-૦૨-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/23022016/0/1/

નિમંત્રણ

સમાચારપત્રમાં બ્લોગના સમાચાર

'ગુજરાત સમાચાર', ૨૧-૦૨-૨૦૧૬, રવિવાર

'દિવ્ય ભાસ્કર', ૨૧-૦૨-૨૦૧૬, રવિવાર   

ભાષાની મજા, મજાની ભાષા - 884

'હે મા, મને બચાવો.' 

'હેમા, મને બચાવો.'

નદીની રેત ઊંચકતાં ગધેડાં મળે ન મળે !

આપણું અમદાવાદ 

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
પ્રાધ્યાપક
…………………………………………………………………………………………………

એ વખતે અમદાવાદ શહેરમાં બાંધકામ માટે સાબરમતી નદીના પહોળા પટમાંથી રેતી લેવાતી હતી. જોકે, આ રેત ખટારા દ્વારા નહીં, પણ ગધેડાં દ્વારા બાંધકામ-સ્થળ ઉપર પહોંચતી હતી. વણજારા કે ઓડ જેવી જ્ઞાતિઓ માટે ગધેડાં આજીવિકા-આધાર બની રહેતાં હતાં. ગધેડાંની સંખ્યાના આધારે એ નાતમાં માણસનો મોભો પડતો હતો. પીઠ ઉપર રેતી ઊંચકીને ગધેડાં મહોલ્લા-ચાલી કે પોળ-ગલીમાં પહોંચી જતાં. શણનો ખાલી કોથળો સાવચેતીપૂર્વક કાપીને અને યોગ્ય રીતે સાંધીને ગધેડાંની પીઠ ઉપર એવી રીતે ગોઠવવામાં આવતો કે જેથી કરીને તેનો વચ્ચેનો ભાગ પીઠ ઉપર રહે અને છેડાના બન્ને ભાગમાં રેતી ભરી શકાય. આ બે ભાગ જાણે કે ગધેડાંનાં ગજવાં જેવાં લાગતાં. જેમાં આશરે પાંચ-પાંચ તગારાં રેતી સમાઈ શકે. કોઈ એક ગધેડાની પીઠ ઉપરના કોથળામાં ભરેલી રેતીમાં પાવડો ખોસેલો જોવા મળતો.

વણજારી કે ઓડણ પરંપરાગત ચણિયા-ચોળી-કાપડું પહેરતી અને માથે ઓઢણું રાખતી. હાથ-પગ-ચહેરા ઉપર છૂંદણાં ત્રોફાવતી. તેના હાથમાં કાંડાથી ખભા સુધી બલૈયાં અને સેંથીની સીધી લીટીથી કપાળમધ્યે લટકતો ચાંદીનો ટિક્કો જોવા મળતો. પગમાં સપાટા પહેરીને ઝપાટાભેર ડગ માંડતી. હાથમાં લાકડી રાખતી અને બે-બેની હરોળમાં ચાલતાં ગધેડાંને ટપારતી રહેતી. કહ્યાંમાં ન રહે તેવાં ગધેડાંને ડફણાં પડતાં અને તેઓ હોં...ચી ... હોં...ચી કરતાં. ગધેડાંના પ્રવેશથી શેરીનાં કૂતરાં ભસતાં અને તેમની પાછળ પડતાં. આવાં શ્વાનને ગર્દભ દ્વારા પશ્ચાત-ઉન્નત-પાદપ્રહારનો અણધાર્યો લાભ પણ મળતો. બાંધકામની જગ્યાએ 'કેટલાં ગધેડાં રેતી ઠાલવવાની છે?'ની જગ્યાએ 'કેટલાં ગધેડાં જોઈએ?' એવો જ સવાલ સંભળાતો. જૂની પેઢીએ એક ગધેડાની રેતીનો ભાવ કેટલાક આનાથી માંડીને થોડાક રૂપિયા સુધીનો આપ્યો છે. રેતી ઠાલવીને પરત થતાં ગધેડાં દરેક વખતે ખાલી પીઠે ન જતાં. ક્યારેક ઈંટ-રોડાં ખસેડવા માટે પણ તેમનો ઉપયોગ થતો. ગધેડાંને ચલાવવા માટે ન તો મોંઘા ભાવનાં ડીઝલ-પેટ્રોલની જરૂર પડતી કે ન તો તેઓ પ્રદૂષણ ફેલાવતાં. ગધેડાં ન ઝાઝો રસ્તો રોકતાં, ન બહુ ભીડ કરતાં. આજના શહેરમાં બી.આર.ટી.એસ.(બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ)નું વિસ્તરણ થાય અને ડી.આર.ટી.એસ.(ડોન્કી રિલાયેબલ ટ્રાન્સપોર્ટ સર્વિસ)નું સંકોચન થાય એને 'વિકાસ' કહેવાય છે!

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય :

નદીની રેત ઊંચકતાં ગધેડાં મળે ન મળે !

'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧ અને ૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૧૬-૦૨-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય :

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/16022016/0/1/

નિમંત્રણ

નિમંત્રણ

ભલા મોરા 'રામા'!

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
…………………………………………………………………………………………………

શહેરમાં બાળકો રિક્ષા, વાન, કે બસ દ્વારા ખાનગી શાળાઓ સુધી પહોંચે છે. અમદાવાદમાં એક સમય એવો હતો કે, બાળકો શહેર-સુધરાઈ દ્વારા સંચાલિત પ્રાથમિક શાળાઓમાં જ શિક્ષણ લેતાં હતાં. શિક્ષણનું માધ્યમ ગુજરાતી હતું. ભાર વિનાનું ભણતર હતું. શાળાઓ ઘરથી ખૂબ નજીક હતી. આથી, મોટા ભાગનાં બાળકો ચાલતાં જ શાળાએ પહોંચી જતાં હતાં. ખાધે-પીધે સુખી ઘરનાં બાળકો ઘોડાગાડીમાં આવજા કરતાં હતાં. સમયાંતરે ખાનગી શાળાઓ ખૂલવા લાગી. જેના કારણે બાળકોને ઘરેથી શાળાએ અને શાળાએથી ઘરે મૂકી જવા માટે તેડાગર બહેનોની જરૂર પડવા લાગી. દરમિયાનમાં, સંપન્ન પરિવારોમાં ઘરકામ કરતાં નોકર ઉર્ફે રામાની સાઇકલ ઉપર સવારી કરીને બાળકો ઘર અને શાળા વચ્ચે અવરજવર કરવા લાગ્યાં.

રામાની સાઇકલ ધ્યાનાકર્ષક હતી. સાઇકલના ગવર્નરને મજબૂત રીતે પકડીને હંકારનાર રામલાભાઈ ગર્વનર જણાતા હતા. બન્ને પેડલ ઉપર વારાફરતી ભાર આપતા રામાજીનો જોસ્સો જોનારને અનુભવાતો હતો. સાઇકલના ગવર્નર ઉપર બે નંગ અરીસા રહેતા. રામલાભાઈ અરીસામાં ડોકિયું કરીને મૂછના આંકડા વાળતા. આ દૃશ્ય કોઈ જોઈ જાય તો રામા શરમાઈને સીતા થઈ જતા! ગવર્નરની જમણી બાજુની ઘંટડી ઉપર તેઓ અંગૂઠો દાબતા રહેતા. ગવર્નરનાં કાળા હેન્ડલની નીચે લાલ-પીળા-લીલા-ભૂરા રંગની પ્લાસ્ટિકની પાતળી પટ્ટીઓનાં ફૂમતાં ફરકતાં રહેતાં. સાઇકલનાં પૈડાંને ઢાંકતાં પાંખિયાંની નીચેના છેડે, રબ્બર-પ્લાસ્ટિકનાં લટકણિયાંમાં અભિનેતાઓ-અભિનેત્રીઓ-રમતવીરો છબીરૂપે સમાઈ જતાં હતાં. સાઇકલના કેરિયર ઉપર લાકડાની લંબચોરસ પાટલી અને એની ઉપર પોચી ગાદી ધરાવતી બેઠકની વિશેષ સગવડ હતી. જેના કારણે એક મોટું કે બે નાનાં બાળકો આરામથી બેસી શકતાં હતાં. ગવર્નર અને રામાબેઠકની વચ્ચેના ડંડા ઉપર, આગળથી સહેજ ચપટી પણ ગોળાકાર ગાદી ઉપર એક બાળક ગોઠવાઈ જતું. નીચેના ડંડાએ આવેલા ટેકણિયા સુધી ટેણિયાના પગ પહોંચી જતા. એના દફ્તરનો ભાર રામલાભાઈનો ખભો ઉપાડી લેતો. આમ, માલિકનાં બાળકોને ઘરેથી શાળાએ મૂકવા અને પરત લઈ આવવાનું કામ રામલાભાઈ હોંશે-હોંશે કરતા હતા. રામાઓની સાઇકલ ઉપર બેસીને શાળાએ ગયેલાં બાળકો આજે ઘણાં આગળ નીકળી ગયાં હશે. પરંતુ રામાઓનાં બાળકો કેટલાં આગળ વધ્યાં હશે?!

…………………………………………………………………………………………………
સૌજન્ય : 
ભલા મોરા 'રામા'!
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧ અને ૦૨, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૦૯-૦૨-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/09022016/0/1/

જ્યારે અમદાવાદમાં દૂધ ‘આબાદ’ હતું

ડૉ. અશ્વિનકુમાર
.................................................................................................................................

૧૯૯૦ની પૂર્વેનાં એ વર્ષોમાં અમદાવાદમાં ‘આબાદ’ ડેરીનું નામ જાણીતું હતું. શહેરીજનોને સવારે છ આસપાસ અને બપોરે બાર આસપાસ એમ, દિવસમાં બે વખત છૂટક દૂધ મળતું હતું. આ દૂધની રિક્ષા કે ટેમ્પો આવે તે અગાઉ નાગરિકો પોતાનાં વાસણો કતારમાં ગોઠવી દેતા હતા. કેટલાંક ચતુરજનો પોતાના પ્રતિનિધિ તરીકે પથરો મૂકી જતા હતા. હરોળમાં પથરાનું ગૌરવ મોટે ભાગે સચવાતું. ક્યારેક આ પથરાને દૂર ફેંકી દઈને પુરાવાનો નાશ પણ કરવામાં આવતો હતો. અમદાવાદમાં રસ્તાની ધારે, પગદંડી ઉપર સિમેન્ટની પડદી અને છત ધરાવતી સંખ્યાબંધ કેબિન બનાવવામાં આવી હતી. વિસ્તાર અને વસ્તી અનુસાર આ કેબિન આગળ રિક્ષા કે ટેમ્પો દ્વારા, દૂધભર્યાં એલ્યુમિનિયમનાં કેન ઊતરતાં હતાં. દૂધના કેનના ઢાંકણને એલ્યુમિનિયમના તાર અને સીસાની મહોર થકી જડબેસલાક કરવામાં આવતું હતું. જેથી કરીને દૂધની ચોરી કે દૂધમાં પાણીની ભેળસેળ અટકાવી શકાય. દૂધનું વિતરણ કરનાર સંચાલક કેનને ખોલ્યા બાદ, એલ્યુમિનિયમના સળિયા જેવા સાધન થકી દૂધને હલાવીને એકસ્તર કરતા હતા.

Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

આબાદ ડેરીના દૂધ વિતરણ કેન્દ્રની બારીની બન્ને બાજુએ ભાઈઓ-બહેનોની કતાર જોવા મળતી હતી. તેઓ દૂધ લેવા માટે બરણી, કમંડળ, ડોલચી, નળી, પવાલી, તપેલી, કીટલી જેવાં વાસણો લઈને આવતાં હતાં. દૂધ વેચવા માટે ૧૦૦, ૨૦૦, અને ૫૦૦ ગ્રામનાં માપિયાંનો ઉપયોગ થતો હતો. દૂધની કેબિનની બારી જેવી ખૂલે કે તરત જ, બન્ને બાજુએથી ઊંચા થયેલા હાથ ખાલી વાસણ અને જરૂરી નાણાં સાથે ધસી જતા હતા. કતારના છેડે ઊભા હોય તેવા ગ્રાહકોને દૂધ મળશે કે નહીં તેની શંકા રહેતી હતી. દૂધનો જથ્થો ઓછો હોય અને ગ્રાહકો વધારે હોય તેવા સંજોગોમાં છેલ્લામાં છેલ્લા માણસ સુધી ચા પૂરતું પણ સો-બસો મિલીલિટર દૂધ મળી રહે એવું આયોજન થઈ રહેતું હતું. એ વર્ષોમાં પાંચ, દશ, વીસ, પચીસ, પચાસ પૈસાના સિક્કા વટથી ચાલતા હતા. દૂધવિતરણકાર્ય સંપન્ન થઈ ગયા બાદ, કેબિન ઉપરથી પાંચ-દશ-વીસ રૂપિયાની નોટના બદલામાં છૂટા પૈસા પણ મળી રહેતા હતા. આ પરચૂરણ સિક્કા માટે ‘ચિલ્લર’ શબ્દ પણ વપરાતો હતો. દૂધનાં વેચાણ બાદ, કેબિનને તાળાં દેવાઈ જતાં હતાં. ખાલી કેનને કેબિનની બહાર મૂકી દેવામાં આવતાં હતાં. જીવદયાના વિચારને વ્યવહારમાં ઉતારનારા ઉત્સાહી મિત્રો ખાલી કેનને ડામરના રસ્તા ઉપર ઊંધું કરી દેતા હતા. જેના કારણે સાવ તળિયે રિસાઈને બેઠેલું દૂધ ધીમી ગતિએ કાળી સડક ઉપર ટપકતું હતું. કૂતરીનાં બચ્ચાંને આ દૂધ ચાટવાની અને શેરીનાં બાળકોને આ દૃશ્ય જોવાની મજા પડતી હતી.

.................................................................................................................................
સૌજન્ય :
જ્યારે અમદાવાદમાં દૂધ ‘આબાદ’ હતું
'આપણું અમદાવાદ', 'સિટી ભાસ્કર' પૂર્તિ, પૃષ્ઠ : ૦૧, 'દિવ્ય ભાસ્કર', ૦૨-૦૨-૨૦૧૬, મંગળવાર

'આપણું અમદાવાદ'

સૌજન્ય : 

http://epaper.divyabhaskar.co.in/ahmedabad/12/02022016/0/1/

ગાંધીનિર્વાણ દિને ...

ગૂજરાત વિદ્યાપીઠથી કોચરબ આશ્રમ સુધીની કૂચ
Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

સમૂહ કાંતણ
Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

મુખ્ય વક્તા શિલ્પાબહેન વૈષ્ણવ
કુલસચિવ ડૉ. રાજેન્દ્ર ખીમાણી
કુલનાયક ડૉ. અનામિક શાહ

Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

 ગાંધીકર્મશીલ શિલ્પાબહેન વૈષ્ણવ

Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

તારીખ : ૩૦-૦૧-૨૦૧૬

સમય : નમતા પહોરે સાડા ત્રણથી છ  

નિમિત્ત : ગાંધીનિર્વાણ દિન
કાર્યક્રમ :

* ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ(ઉસ્માનપુરા)થી સત્યાગ્રહાશ્રમ(કોચરબ) સુધીની કૂચ
* ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વહીવટકર્તાઓ, સેવકો, શિક્ષકો, અને વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સમૂહ કાંતણ
* વિદ્યાપીઠનાં પૂર્વ વિદ્યાર્થિની અને કર્મશીલ શિલ્પાબહેન વૈષ્ણવ (સંયોજક, સંવેદના ટ્રસ્ટ, ધોળી ભાખરી, મુકામ : વિરમપુર, તાલુકો : અમીરગઢ, જિલ્લો : બનાસકાંઠા)નું વ્યાખ્યાન

પુરવણી // ટૂંકી વાર્તા // ડૉ. અશ્વિનકુમાર

" 'ટૂંકી વાર્તા'ના સ્પર્ધકોએ પુરવણી માંગવી નહીં! "

ડૉ. પૃથા દેસાઈ : મક્કમ મનોબળનો પર્યાય

Photograph : Dr. Ashwinkumar / છબી : ડૉ.અશ્વિનકુમાર

અમદાવાદનાં પૃથા દેસાઈએ બાર વર્ષની વયે, ૨૬-૦૧-૨૦૦૧ના રોજ ધરતીકંપમાં જમણો હાથ ગુમાવ્યો હતો. આજે પૃથા ડાબા હાથે લખે છે, ચિત્રો દોરે છે. તેઓ તરી શકે છે, ગાડી હંકારી શકે છે. તેઓ મક્કમ મનોબળના જોરે એમ.બી.બી.એસ. અને એમ.ડી. થઈ શક્યાં છે.

ગાંધીવિચારનાં પુસ્તકોનું ખાસ વળતરે વેચાણ

નિમંત્રણ

નિમંત્રણ